Văn học Việt Nam 2008

Đây là bài tôi trả lời tạp chí Sông Lam (Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Nghệ An) số xuân Kỷ Sửu 2009. Việc nhìn lại tình hình văn học qua một năm là việc thường làm của tôi với tư cách một người làm nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam hiện đại. Bài in ra từ tết đến nay chưa thấy phản hồi gì. Sáng nay (5/3/2009) tôi đến cơ quan (Viện Văn học) thì được hay tin trong cuộc họp của Hội đồng lý luận phê bình văn học nghệ thuật trung ương (diễn ra từ hôm qua 4/3/2009) bài phỏng vấn này của tôi trên tạp chí Sông Lam đã được photocopy ra để nhắc nhở phê bình. Tôi lại được cho hay ông Viện trưởng Viện Văn học (một thành viên của Hội đồng) đã phát biểu ngay tại chỗ đó là ý kiến riêng của PXN chứ không phải nhân danh Viện nên ông sẽ không đánh giá nhận xét gì. (Ông "sếp" của tôi trong việc này rất được. Cũng tại một phiên họp của Hội đồng này năm ngoái khi nghe một tướng công an nhắc tên tôi và một người nữa ở cơ quan như là đối tượng cần chú ý ông đã bày tỏ ngay chính kiến bảo vệ cán bộ của mình). Tôi chẳng biết bài phỏng vấn của tôi có gì nghiêm trọng mà "được" soi xét ở cấp như vậy. Thôi thì đưa lên mạng cho mọi người đọc và tùy mọi người xem xét.

 


Năm thứ tám của thế kỷ XXI đã lùi lại đằng sau. Năm 2008 văn học Việt Nam đã vận động như thế nào? Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên chia sẻ cùng Sông Lam một số nhận xét đánh giá về tình hình văn học nước nhà năm qua.



Sông Lam
. Thưa ông điểm lại tình hình văn học một năm là nhìn vào các tác phẩm tác giả trong năm xuất hiện như thế nào có hiện tượng vấn đề gì nổi lên có xu hướng mới nào không. Có lẽ ta cứ đi vào từng bộ môn cụ thể. Trước hết xin ông nói về văn xuôi năm qua.


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Văn xuôi 2008 nổi lên là tập truyện ngắn Gió lẻ và 9 truyện ngắn khác (Nxb Trẻ) của Nguyễn Ngọc Tư. Nhà văn nữ ở đồng bằng Nam Bộ này vẫn viết đều đặn vẫn chắc bút nhưng chị không tự bằng lòng mình biết tìm cách vượt lên mình làm khác mình mà Gió lẻ là một thí dụ. Ở truyện này Ngọc Tư tìm cách đổi khác cách viết đã quen thuộc với tên tuổi mình nên truyện mông lung hơn mơ hồ hơn tuy có chỗ tác giả có vẻ hơi điệu đà làm văn. Chị muốn bung phá hơn nữa cái "chất văn Ngọc Tư" sớm hiện hình và định hình của mình đó là một cố gắng cần thiết. Truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư vẫn hấp dẫn người đọc bằng chứng là tập truyện này của chị đã được tái bản và con số phát hành lên tới hàng vạn. Một cuốn văn xuôi khác đáng chú ý là tập truyện ngắn Ma nét của Đặng Thân (Nxb Hội Nhà văn & Bách Việt). Những truyện ngắn trong tập này được viết có tính chất hậu hiện đại khá rõ cho thấy văn chương còn nhiều lối đi mở nhưng cũng đòi hỏi người đọc phải thích nghi với cách viết khác để có cách đọc khác.

Năm 2008 cuốn tiểu thuyết Thời của thánh thần của Hoàng Minh Tường có gây xôn xao dư luận một khoảng ngắn. Cuốn sách vừa ra chưa phát hành đã bị tạm ngưng nhà xuất bản Hội Nhà văn phải nộp phạt hành chính Hội Nhà văn Việt Nam phải họp thẩm định. Vì sao vậy? Vì nội dung cuốn tiểu thuyết này tái hiện cả một lịch sử thế kỷ hai mươi của đất nước thông qua phả hệ ba đời một gia đình dòng họ Nguyễn Kỳ. Sự thăng trầm đảo điên của số phận con người trong sự đảo lộn lịch sử của dân tộc đã được kể lại khá sinh động. Cùng một nội dung như vậy cùng một cách viết lấy cái khung gia đình ba bốn đời của một dòng họ cùng tham vọng tái hiện cả một thế kỷ lịch sử như tiểu thuyết của Hoàng Minh Tường còn có Dưới chín tầng trời của Dương Hướng (ra cuối năm 2007) và Cuồng phong của Nguyễn Phan Hách (ra cuối năm 2008). Ba cuốn tiểu thuyết này gợi nên một vấn đề rất đáng quan tâm tìm hiểu khi không hẹn mà nên ba tác giả lại gặp nhau trong một đề tài và một cách xử lý nghệ thuật. Ở cuốn của Dương Hướng là gia đình dòng họ Hoàng Kỳ. Ở cuốn của Nguyễn Phan Hách là gia đình dòng họ Nguyễn Đức. Trong ba cuốn này chỉ có Cuồng phong được phát hành bình thường. Cuốn Dưới chín tầng trời nhà xuất bản muốn in lại nhưng không được phép tác giả đã viết thuyết trình đã phải kêu trời không hiểu vì sao đứa con tinh thần của mình bị cấm đoán nhưng tiếng kêu chỉ rơi vào im lặng.

          Trong năm 2008 văn xuôi còn có hai tập truyện ngắn bị coi là "có vấn đề". Đó là tập Tột đỉnh tình yêu của Nguyễn Thúy Ái (Nxb Trẻ) và tập Rồng đá của Vũ Ngọc Tiến - Lê Mai (Nxb Đà Nẵng). Tập của Nguyễn Thúy Ái bị phê phán ở truyện "Trở về Lệ Chi Viên" vì cho là xúc phạm đến anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi khi thể hiện mối tình Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ. Tập của Vũ Ngọc Tiến - Lê Mai thì bị phê phán ở ba truyện của Vũ Ngọc Tiến (Âm bản chiến tranh; Vị phồn thực; Chù Mìn Phủ và tôi) vì cho là phản ánh sai lệch chiến tranh chống Mỹ và chiến tranh biên giới phía Bắc (1979). Phải nói thẳng rằng những truyện bị phê phán đó giá trị nghệ thuật không cao viết không hay. Nhưng lối soi chiếu tác phẩm văn học dưới góc độ chính trị tư tưởng thô thiển lối đọc văn áp theo những loại suy đạo đức là có hại cho văn học. Cuốn Rồng đá vì thế đã thành cái cớ để các cấp quản lý đình chỉ hoạt động của nhà xuất bản Đà Nẵng ba tháng - một điều rất đáng lo ngại. Nhưng chuyện này ta sẽ nói sau.


Sông Lam
. Năm 2008 trong đời sống văn học còn xuất hiện các cuốn sách tự truyện hồi ký đặc biệt là hồi ký của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh chuyển tải trên mạng bị phê phán mạnh mẽ nặng lời. Ông đánh giá thế nào hiện tượng này?


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Mảng tự truyện năm 2008 đáng nói là các sách về đề tài đồng tính. Những cuốn như Bóng - Tự truyện của một người đồng tính (Hoàng Nguyên - Đoan Trang Nxb Văn Học) Không lạc loài (Tự truyện Thành Trung người viết Lê Anh Hoài Nxb Hội Nhà văn) đã gây được chú ý của độc giả. Cùng với những sáng tác về đề tài này mấy năm gần đây (các tiểu thuyết của Bùi Anh Tấn hay các tiểu thuyết 1981 - Nguyễn Quỳnh Trang Song song - Vũ Đình Giang Lạc giới - Thủy Anna) mảng tự truyện của những người đồng tính cho thấy sự dân chủ bình đẳng trong đời sống xã hội hiện đại ở nước ta. Không chỉ bên văn học mà ở sân khấu điện ảnh cuộc sống của những người thuộc "giới thứ ba" cũng đã được quan tâm phản ánh thể hiện. Cố nhiên đây là một đề tài "nhạy cảm" văn chương viết về họ thế nào cho vừa chân thực vừa nghệ thuật không phải để thỏa mãn sự tò mò hiếu kỳ mà để nói được thân phận con người đòi hỏi người viết phải rất thận trọng.

          Cuốn hồi ký của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh lưu hành trên mạng là ngoài ý muốn của tác giả theo lời ông cho biết. Ghi hồi ký là một nhu cầu của con người nhất là những người có một cuộc đời kinh lịch từng trải và muốn lưu lại cho bản thân cho những người thân cho rộng ra là cuộc đời hành trình tại thế của mình. Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh đọc thì thấy tác giả nói thật nói thẳng như vậy là thực với mình. Nhưng còn chuyện quan niệm và cách viết hồi ký thế nào thì có thể còn phải trao đổi bàn bạc. Tôi chưa muốn bàn luận chuyện này vì như đã nói cuốn hồi ký chưa được chính thức in ra và phát hành. Tuy nhiên những sự phê phán nặng lời đến thành xúc phạm cá nhân (thậm chí cả đòi truy tố hình sự nữa) như của Hà Bình Trọng Nguyễn Văn Lưu Đỗ Văn Khang Thượng Nguyên... thời gian qua thì tôi không chấp nhận. Tranh luận trên báo chí trước công chúng nghe đọc không thể cả giận mất khôn như vậy được.


Sông Lam
. Ông nói gì về ba tác phẩm văn xuôi được trao giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm nay?


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm sau xét trao cho năm trước tức giải 2008 là trao cho những tác phẩm xuất bản trong năm 2007. Về phần văn xuôi ba cuốn được giải thưởng tôi thấy bình thường. Tiếng vang của giải thưởng vốn có uy tín từ lâu này có vẻ như đang bị suy giảm. Có lẽ cuộc tranh cãi xung quanh tính xác thực của một vài sự kiện lịch sử trong tiểu thuyết Sóng chìm của Đình Kính được giải thưởng lại gây quan tâm hơn chính tác phẩm và giải thưởng.

          Nhân nói về giải thưởng văn xuôi tôi cũng xin cung cấp cho bạn đọc biết về hai tác phẩm của hai nhà văn gốc Việt ở Australia và Pháp. Tập truyện ngắn The Boat (Thuyền) của Nam Lê và tiểu thuyết La Princesse et le Pêcheur (Nàng công chúa và chàng đánh cá) của Trần Huy Minh. Cả hai nhà văn này đều sinh năm 1979 cả hai cuốn sách này đều là tác phẩm đầu tay của họ và nội dung đều liên quan đến cuộc sống và con người Việt Nam. The Boat được báo chí Mỹ và Australia đánh giá cao được giới phê bình phương Tây rất khen ngợi và đã được nhận giải thưởng danh giá Dylan Thomas của Australia trị giá 60 bảng Anh. Hiện nay The Boat đã được công ty Nhã Nam mua bản quyền và tổ chức dịch. La Princesse et le Pêcheur là một trong ba tiểu thuyết bán chạy nhất ở Pháp năm 2007 đã giành được một loạt giải thưởng: Giải thưởng Prix Riviera giải thưởng Tân truyện (Prix Gironde-Nouvelles Écritures) giải thưởng Prix Emmanuel Roblès giải thưởng Ngũ châu lục (Prix des Cinq Continents) giải thưởng Khám phá Tài năng (Bourse de la Découverte de la Fondation Pierre de Monaco) và vào chung khảo Giải Văn chương Toàn quốc cho tiểu thuyết đầu tay Prix Goncourt 2007...         


Sông Lam
. Chuyển sang nói về thơ. Ấn tượng nhất của ông về thơ Việt Nam năm 2008 là gì?


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Đó trước hết là sự xuất hiện của tập thơ Trần Dần (Nxb Đà Nẵng & Nhã Nam) ngay từ đầu năm. Cuốn sách dày hơn năm trăm trang tập hợp sáng tác của một nhà thơ Việt cách tân nhất suốt hơn ba chục năm cho thấy tầm vóc và chiều sâu của một đời thơ. Đọc tập thơ này những ai yêu thơ Việt sẽ có thêm niềm tin vào sự phát triển của thơ Việt khi biết có những nhà thơ "tử vì đạo" như vậy. Mặc dù có gặp những trắc trở khi mới phát hành nhưng cuối cùng tập thơ Trần Dần đã được lưu hành bình thường và đã được Hội Nhà văn Hà Nội từ đó trao giải "thành tựu trọn đời về thơ" cho nhà thơ. Một vài dư luận lạc lõng sau khi tập thơ được trao thưởng càng khẳng định giá trị mới mẻ và táo bạo của thơ Trần Dần. Ấn tượng thứ hai của tôi về thơ Việt Nam 2008 là giải thưởng thơ Bách Việt. Sau giải thưởng thơ Lá Trầu - một giải thưởng thơ tư nhân đầu tiên giải thưởng thơ Bách Việt lần đầu tiên năm 2008 đã chọn in được 5 tập thơ trong số 315 bản thảo gửi về và đã chọn được tập Ma thuật ngón của Trần Tuấn để trao giải duy nhất với trị giá tiền thưởng 30 triệu đồng. Giải thưởng này cho thấy sự dân chủ hóa đa dạng hóa đời sống văn học sẽ mở thêm những khả năng cho văn học phát triển tạo thêm nhiều cơ hội cho độc giả lựa chọn cái đọc của mình. Năm qua ở Thành phố Hồ Chí Minh công ty truyền thông Sơn Ca cũng đã tổ chức một tủ sách văn thơ trong đó có tập Thơ tình Sài Gòn đó cũng là một hoạt động cho thơ rất đáng khích lệ. Nên nhớ giải thưởng Lá Trầu năm đầu đã giới thiệu được mấy tập thơ có giá trị như tập Cơn ngạt thở tình cờ của Trần Lê Sơn Ý đã được trao giải thưởng của Hội Nhà văn TP HCM còn tập Phía bên kia cây cầu của Đinh Thị Như Thúy được vào chung khảo giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2008. Tôi tin thơ Việt Nam đang có những chuyển động tích cực đáng mừng.

Một tin vui cho thơ đầu năm mới 2009 là nhà thơ dịch giả Dương Tường được chính phủ Pháp trao tặng huân chương Officier des Arts et des Lettres (Huân chương Văn học Nghệ thuật).


Sông Lam
. Thế nhưng lý luận phê bình văn học thì hình như lại im tiếng trước sự vận động đó của thơ nói riêng và văn chương nói chung? Lý luận phê bình văn học 2008 vẫn trượt dài theo quán tính lùi?


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Nhìn vào thực tế thì có vẻ thế thực. Phê bình văn học trên mặt báo thì vẫn chủ yếu mang tính thông tin tân văn. Phê bình học thuật vẫn ít thấy xuất hiện hoặc giả có nhưng chưa được chú ý đúng mức. Trong năm Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức mấy cuộc hội thảo ở các vùng miền với những chủ đề rất to tát: "Nhà văn với cuộc sống" (Quảng Nam 9/2008) "Nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học" (Ninh Bình 10/2008) "Văn học với xu thế hội nhập" (Thanh Hóa 12/2008) "Nhà văn với sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước" (cuộc này gối đầu hai năm mới diễn ra ở Đồng Nai 1/2009). Nghe tên các hội thảo thấy rất kêu nhưng thực trạng hội thảo thì càng rõ ra thiếu tính chuyên nghiệp và không có tác dụng gì đối với văn học và nhà văn. Đến bao giờ chúng ta mới dẹp bỏ được những cuộc hội thảo trống rỗng vô bổ tiêu tiền dân như vậy? Hay phải có một hội thảo tìm nguyên nhân vì sao bao nhiêu năm rồi bao nhiêu hội thảo kiểu như vậy rồi mà văn học nước nhà vẫn lẹt đẹt vẫn nghiệp dư vẫn luẩn quẩn. Trong khi có những chuyện cụ thể sát thân của văn học như trường hợp mấy tác phẩm bị phê phán thì hội nghề không hề lên tiếng không dám đưa ra cái nhìn phân tích đánh giá dưới góc độ nghề nghiệp. Trong khi nhà văn đi sát đi sâu phản ánh và nhận thức cuộc sống và viết nên tác phẩm mang cái nhìn riêng của mình thì có khi bị "tai họa" mà không được bảo vệ và lên tiếng. Trở lại tập truyện Rồng đá nói trên. Nhà văn viết chưa hay nhưng nhà văn không sai trong việc đưa ra cái nhìn của mình với tư cách nhà văn tìm hiểu và khám phá hiện thực. Nhưng nhà xuất bản Đà Nẵng đã bị đình chỉ hoạt động ba tháng vì Rồng đá. Việc này có liên quan đến lý luận phê bình văn học không? Tôi cho là có vì lý luận phê bình đã không được coi trọng trong sự tiếp xúc với văn bản văn chương ở tư cách văn bản nằm trong quan hệ với đời sống xã hội.


Sông Lam
. Còn văn học dịch năm qua thì sao thưa ông?


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Việc dịch văn học vẫn đang trên đà khởi sắc với nhiều tác phẩm nổi tiếng của nhiều nền văn học trên thế giới được giới thiệu cập nhật thông qua những bản dịch nghiêm túc kỹ lưỡng và được quảng bá tốt. Có thể kể ra những cuốn sách dịch ra mắt năm 2008 đáng đọc: Người trong bóng tối (Paul Auster Mỹ) Thạch thôn (Quách Tiểu Lộ Anh gốc Trung) Người chậm (J. M. Coetzee Nam Phi) Sững sờ và run rẩy (Amélie Nothomb Pháp). Ngoài ra năm 2008 cũng chứng kiến một số tác phẩm trước đây đã có bản dịch nay được dịch lại hoặc in lại: Giết con chim nhại (Harper Lee Mỹ) Trên đường (Jack Kerouac Mỹ) Thương (Toni Morrison Mỹ). Đây đều là những tác phẩm quan trọng của văn học Mỹ và thế giới. Văn học dịch làm được khá tốt như vậy sẽ giúp ích rất nhiều cho văn học nước nhà cả về việc đọc và việc viết.


Sông Lam
. Cám ơn nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên đã cung cấp cho chúng tôi và độc giả một bức tranh khá đầy đủ và chi tiết về tình hình văn học trong nước năm 2008. Một năm văn học có thể nói khá bình lặng ở bề mặt nhưng vẫn có những chuyển động âm thầm ở bề sau và bề trong để có thể hy vọng ở sự đột phá biến đổi ở những năm tới. Chúng ta không thể chỉ ngồi chờ mà bằng trang viết của mình hãy thúc đẩy cho văn học nước nhà phát triển nhanh hơn mạnh hơn hay hơn.


NPB Phạm Xuân Nguyên
. Tôi cũng có chung niềm mong mỏi đó. Cũng xin nhắc năm 2008 văn học Việt Nam đau buồn vĩnh biệt nhà văn Nguyễn Khải nhà thơ Lê Đạt nhà văn Sơn Nam. Họ ra đi sau một đời lao động chữ nghĩa miệt mài và khó nhọc để lại cho các thế hệ nhà văn đến sau nhiều bài học chiêm nghiệm về cuộc đời và văn chương.


Linh Lê
(thực hiện)

Roby

amount amount auto insurance cheaper insomnia online auto insurance quotes phone plan insurance car insurance in florida other insurance cheap insurance such cases reduction insurance car sound fair just having auto insurance health care order insurance car often

Hank

Your Your thiinnkg matches mine - great minds think alike!

Eternity

You've got to be kid

You've got to be kidding me-it's so trlenparnstay clear now!

truonganhtu

Văn chương - trước hết - cần phải có "hơi thở" của cuộc sống

Cảm ơn anh Phạm Xuân Nguyên.
Văn chương cũng cần "thở" như cuộc sống vậy! Không có "hơi thở" của cuộc sống văn chương không thể đến với bạn đọc và không bao giờ là "tấm gương" của cuộc sống.
Sau khi đọc xong bài viết trên muốn gửi tặng anh bài thơ "Những mùa hoa anh nói" của tôi (đã đăng trên Tạp chí VNQĐ số 693 /tháng 12-2008).

Chúc anh mạnh khỏe và thành công
Trương Anh Tú
-----------------------------

Những mùa hoa anh nói

(Một mẩu đối thoại)

- “Tôi tìm những bông hoa
Nồng nàn từ đồng nội
Hương được hong từ gió
Sắc được hái từ mây
Cả hoa và cả lá
Từ giọt sương vơi đầy !“

- Cô bán hàng nghĩ ngợi:
“Không có đâu anh ơi
Những bông hoa ở đây
Được nuôi từ lồng kính !
Trăm hoa cùng một sắc
Nghìn cánh cùng một hương
Nở rồi tàn cùng lúc
Sợ mặt trời gió sương !“

- “Buồn sao những loài hoa
Chưa một lần thật sống
Để đi hết bầu trời
Của tận cùng sự sống !
Tôi yêu những mùa hoa
Nhựa căng từ lòng đất
Hương được hong từ gió
Sắc được hái từ mây
Cả hoa và cả lá
Từ giọt sương vơi đầy !“

- Cô bán hàng tư lự
Chợt buồn rồi xa xôi:
“Những mùa hoa anh nói
Phải tự trồng anh ơi !”

nguyenvanthanh

Cám ơn anh Phạm Xuân Nguyên
Những cái gọi là " gai góc" thật chẳng gai góc chút nào. Đúng như những nhận xét của anh. Sau khi Rồng Đá có vấn đề thì văn học dịch lạ cho ra cuốn Ma Chiến Hữu của Mạc Ngôn... và ....
Thật không ra làm sao khi thông tin cứ bị bóp méo hoặc qua nhiều tầng kiểm soát vô lý. Có lẽ cái đầu của họ có vấn đề.

truongduynhat

Đọc mấy dòng sapo trên càng thấy quí anh Phan Trọng Thưởng.