Cần có giải thưởng dịch văn học Việt Nam

 

Trước thềm Hội nghị quốc tế dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam 2010 dịch giả Ngân Xuyên (bút danh dịch của nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên) khẳng định với VietNamNet là "tôi ủng hộ hội nghị nhưng phải làm thực chất để có kết quả".


Văn học là chứng minh thư của nền văn hóa


Phóng viên:
- Theo ông Hội nghị dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam 2010 có ý nghĩa nhất ở điểm nào?


Phạm Xuân Nguyên
- Trong các loại hình nghệ thuật thì nghệ thuật văn chương vẫn dễ phổ cập nhất. Vì văn chương sử dụng chữ viết. Mà so với các phương tiện biểu đạt của các loại nghệ thuật khác thì con chữ là đi được xa nhất sâu rộng nhất vào lòng nhân loại. Các nước phát triển đều muốn mở rộng văn hóa nước mình ra các cộng đồng khác mà văn học chẳng khác gì tấm chứng minh thư của một nền văn hóa. Lấy ngay một tác phẩm văn học của nước ta đã nổi tiếng trên thế giới thì rõ. Đó là cuốn tiểu thuyết "Nỗi buồn chiến tranh" của nhà văn Bảo Ninh. Cuốn này đã được dịch ra khoảng mười thứ tiếng chủ yếu căn cứ vào bản dịch tiếng Anh và được độc giả các nước đọc nhiều đánh giá cao. Vì sao? Thứ nhất là vì độc giả được nhìn cuộc chiến tranh ở một góc nhìn khác thứ hai là lối văn của anh ấy rất quyến rũ. Tôi đã đọc rất nhiều bài của các báo nước ngoài viết về cuốn tiểu thuyết của Bảo Ninh tất cả đều viết về lối văn ám ảnh dù là qua bản dịch nhưng vẫn ám ảnh độc giả ám ảnh các cựu chiến binh. Các sách của Nguyễn Huy Thiệp cũng đã được dịch khá nhiều ra mấy thứ tiếng và có tiếng vang rộng lớn. Như vậy Bảo Ninh và Nguyễn Huy Thiệp đã đạt tới tầm cỡ của các đại sứ văn hóa. Nhiều khách nước ngoài tới Việt Nam đều muốn được gặp hai nhà văn này. Đó là điều văn học đã làm được cho văn hóa Việt Nam. Có những nhà văn như thế có những bản dịch như thế văn học Việt Nam không ngại xuất ngoại có thể hiên ngang sánh vai các nền văn học khác.


Nhưng làm sao để hai cái "có" đó thành hiện thực. Cái "có" thứ nhất thôi để nói sau. Liên quan chuyện đang nói đây ta hãy nói đến cái "có" thứ hai - những bản dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài.


Ở ta từ trước đến giờ hình như chưa hề có chiến lược giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài cho có hệ thống bài bản. Nói cho ngay văn học Việt Nam trước đây được giới thiệu ra ngoại quốc là nằm trong chính sách ngoại giao thời chiến nặng về mặt chính trị tư tưởng dùng tác phẩm văn học như một công cụ tuyên truyền vận động cộng đồng quốc tế ủng hộ Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc. Bây giờ tổ chức Hội nghị dịch thuật và quảng bá văn học trong một đường hướng lâu dài là giới thiệu văn hóa Việt Nam ra nước ngoài để thế giới biết Việt Nam là một quốc gia một dân tộc có lịch sử và truyền thống lâu đời chứ Việt Nam không phải là một cuộc chiến tranh thì quá đúng rồi.


Nhưng ta phải làm sao đây? Ta sẽ đưa cái gì ra giới thiệu cho người ta phải tổ chức công việc như thế nào để cái ta đưa ra người ngoài đọc sẽ nhận ra ta hiểu ta muốn tìm hiểu ta? Vấn đề là ở đấy.


Cần một cuộc tổng kiểm kê đánh giá lại việc dịch văn học Việt Nam. Chúng ta có gì để đưa ra cho bạn bè thế giới trong dịp này? Liệu có cập nhật được thời sự văn học đúng như nó diễn ra không? Liệu có chắc đây không phải chỉ là dịp để bắt tay vỗ tay và ... xoa tay hài lòng một cách rất đại khái theo kiểu "hội nghị đã thành công rực rỡ"?


Câu hỏi chúng ta có gì quả là rất khó trả lời. Thời điểm này nếu giới thiệu những tác phẩm viết từ thời chiến tranh là rất khó vì nó đã quá xa và không thực sự phản ánh hơi thở của cuộc sống hiện đại ở Việt Nam. Vậy theo ông chúng ta nên giới thiệu cái gì?


- Chúng ta có cái tật là làm cái gì cũng hay dây cà ra dây muống mà không tính đến thời đoạn thời điểm. Hội nghị dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam (có phải tên gọi chính thức của hội nghị này là thế không?) mở ra vào năm cuối thập niên đầu thế kỷ XXI thì phải bắt đầu từ hiện tại đó. Tập trung vào văn học hiện đại mà cụ thể hơn nữa là văn học thời đổi mới. Chứ cứ dắt dây bảo là phải có văn học cổ điển ư phải có văn học chống Pháp chống Mỹ ư... thì bày ra lắm món rồi tản mạn không chắc được món nào. Văn học cổ điển Truyện Kiều đã có dịch thơ Nguyễn Trãi đã có dịch thơ Hồ Xuân Hương đã có dịch thơ Lý Trần đã có dịch rồi sẽ còn phải dịch nữa nhưng là về lâu về dài. Văn học hiện đại Nam Cao Vũ Trọng Phụng Vũ Hoàng Chương Hàn Mặc Tử Xuân Diệu Huy Cận... đã có dịch. Trong văn học hiện đại thì mảng viết chiến tranh trước đây có một số tác phẩm đã được dịch chủ yếu ở mấy nước xã hội chủ nghĩa bây giờ chắc khó dịch. Vì vậy chắc chắn là ở thời điểm này theo tôi cần nên tập trung giới thiệu văn học đương đại. Đó là một đời sống văn học đang diễn ra đang cập nhật đang hội nhập có tương quan so sánh được với văn học thế giới hiện nay. Nhìn sang văn học dịch vào Việt Nam thì thấy. Hầu hết các tác phẩm văn học nước ngoài được dịch sang tiếng Việt đều là của hôm nay bây giờ. Vấn đề đặt ra là phải tổ chức lựa chọn giới thiệu và dịch thuật thế nào để bức tranh văn học Việt Nam thời mới hiện ra trước mắt người đọc nước ngoài được phong phú đa dạng phản chiếu đúng diện mạo như nó có. Và phải là văn chương thực sự.


Được biết trong năm nay ông vừa cùng Trung tâm văn hóa và ngôn ngữ Đông Tây (TTĐT) có dịch một tập thơ của Thụy Điển ra tiếng Việt. Từ công việc đó ông thấy có kinh nghiệm gì có thể giúp ích cho việc dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài?


Tôi thấy cách làm của phía Thụy Điển rất hay ta có thể học hỏi được. Nhân kỷ niệm 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Thụy Điển - Việt Nam (1969 - 2009) trong các hoạt động kỷ niệm chào mừng giữa hai nước phía bạn có đề nghị Bộ văn hóa ta dịch và giới thiệu một tập thơ Thụy Điển. Phía Thụy Điển đã làm một tuyển tập thơ nước họ thế kỷ XX rất công phu kỹ càng đã được dịch ra tiếng Anh. TTĐT "trúng thầu" vụ dịch này và đã tập hợp được một đội ngũ dịch giả tiếng Anh có uy tín kinh nghiệm. Trong vòng hai tháng dịch xong in thành một cuốn thơ Thụy Điển bằng tiếng tiếng Việt sang trọng đón đoàn nhà thơ Thụy Điển sang ra mắt sách giao lưu ở Hà Nội Nghệ An Hà Tĩnh. Có thể nói đạt được kết quả như vậy là nhờ cách tổ chức làm việc khoa học của TTĐT. Sau đó TTĐT đã thương lượng được với phía Thụy Điển dịch một tuyển thơ đương đại Việt Nam ra tiếng Thụy Điển và xuất bản ở Stockholm. TTĐT đã nhờ tôi chọn thơ bản thảo đã chọn xong các bài được chọn đều sẽ có bản dịch tiếng Anh từ đó các dịch giả Thụy Điển sẽ dịch ra tiếng nước họ. Hiện bây giờ TTĐT cũng lại đang "trúng thầu" một đơn đặt hàng nữa của phía Thụy Điển là tổ chức dịch và xuất bản tuyển tập các nhà văn Thụy Điển được giải Nobel. Họ sẽ tài trợ việc in ấn.


Ông có thể "hiến kế" gì cho các nhà tổ chức hội nghị
?


Kể lại câu chuyện dịch thơ Thụy Điển ở trên tôi mong những người đã và đang làm công việc giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài có thể thấy ở đó một cách làm hữu hiệu. Còn ở hội nghị lần này giới hạn trong văn học Việt Nam thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI tôi xin nêu mấy đề xuất gợi ý.


Thứ nhất mời được những dịch giả đích đáng cả các dịch giả nước ngoài và dịch giả người Việt. Tôi lấy một trường hợp. Gần đây nhà thơ dịch giả Nguyễn Đỗ sống tại Mỹ cùng nhà thơ dịch giả Paul Houver đã rất có công dịch giới thiệu quảng bá thơ Việt Nam ở Mỹ. Họ đã dịch thơ Nguyễn Trãi thơ các nhà thơ hiện đại Việt Nam và công việc của họ đang gây được chú ý của giới xuất bản và độc giả Mỹ. Tôi nghĩ những người như vậy đáng được mời về dự hội nghị và đáng được mời cộng tác làm việc.


Thứ hai có bản kiểm kê văn học Việt Nam dịch ra nước ngoài từ trước đến nay in bằng tiếng Việt và tiếng Anh đưa cho các dịch giả để họ nắm được tổng quát tình hình ở khu vực hoạt động này: những tác phẩm nào đã dịch dịch ra những tiếng nào tác giả nào được dịch nhiều. Đây là tài liệu quan trọng nhất thiết phải có để các dịch giả nước ngoài làm căn cứ cho sự lựa chọn của mình cũng như để họ biết nguồn tham khảo khi dịch.


Thứ ba giới thiệu và đề nghị các dịch giả nước ngoài dịch ba tác giả: Vũ Trọng Phụng Hàn Mặc Tử Nam Cao. Đặc biệt tiểu thuyết "Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng đã có bản dịch tiếng Anh rất thành công của Peter Zinoman và Nguyệt Cầm in ở Mỹ năm 2002. Thơ Hàn Mặc Tử đã có tập tuyển "Vỹ Dạ" dịch ra tiếng Pháp. Truyện ngắn Nam Cao cũng đã có một tuyển tập in bằng tiếng Pháp. Tôi nói bản dịch tiếng Anh tiếng Pháp vì đây là hai thứ tiếng phổ cập và vì các dịch giả nước ngoài dịch từ tiếng Việt nhưng cũng có khi chỉ dịch từ một thứ tiếng khác. Như
Jan Ristarp trong đoàn Thụy Điển sang Việt Nam vừa rồi ông là dịch giả tiếng Anh và tiếng Pháp đọc thấy tiểu thuyết của Ma Văn Kháng và Hồ Anh Thái qua bản dịch tiếng Anh thấy thích thế là chuyển dịch sang tiếng Thụy Điển luôn.


Thứ tư giới thiệu những ấn bản dịch đã có của văn học Việt Nam ra các thứ tiếng nhất là tiếng Anh. Thí dụ thơ Hồ Xuân Hương qua bản dịch của John Balaban cuốn "Số đỏ" đã nói trên; các tuyển truyện "The Other Side of Heaven: Posst-War Fiction by Vietnamese and American Writes" "Love after War" tuyển thơ "Black Dog Black Night: Contemporary Vietnamese Poetry" "Viẹtnamese Feminist Poems from Antiquity to Present"...; các tác phẩm của một số nhà văn đã được dịch: Bảo Ninh Nguyễn Huy Thiệp Dương Hướng Nguyễn Khắc Trường Lê Minh Khuê Nguyễn Quang Thiều Dương Thu Hương Phạm Thị Hoài Nguyễn Quang Thân...


Thứ năm tiến hành cuộc giao lưu tiếp xúc rộng rãi giữa các dịch giả dự hội nghị và các nhà văn nhà thơ Việt Nam ở Hà Nội và cả nước nếu biết hội nghị này có nhu cầu gặp mặt để tự giới thiệu tự quảng bá. Thời gian gần đây nhiều nhà thơ của chúng ta cũng đã có ý thức tự giới thiệu mình bằng cách in các tập thơ song ngữ Việt - Anh để tiếp xúc với bạn bè thế giới. Hội nghị này là một cơ hội tốt cho họ không nên hẹp hòi giới hạn chỉ khuôn trong hội trường hay tốn thời gian vào những thù tiếp nghi thức xã giao. Hãy cứ để rộng mở không gian cho những tiếp xúc gặp gỡ trao đổi đặt hàng giữa các nhà văn trong nước và các dịch giả nước ngoài trong và sau hội nghị.


Đây là mấy suy nghĩ bước đầu của tôi. Tôi không nói đến việc in các tuyển văn tuyển thơ nhân dịp này để tặng các đại biểu vì đó là thông lệ ta hay làm. Thực ra mấy ý nêu trên vẫn đang là ở cái thế ta phải ăn đong ăn nhờ có khi ăn chịu nữa. Nghĩa là vẫn thụ động. Về lâu về dài ta phải chủ động trong việc này. Văn học của ta mà ta không biết cách tự giới thiệu quảng bá thì trách sao được người ngoài không biết! Tương lai Hội Nhà văn Việt Nam phải phối hợp với Bộ văn hóa Bộ ngoai giao để có chiến lược lâu dài chủ động đưa văn học Việt Nam ra nước ngoài. Phải tổ chức đồng bộ bài bản phải có được những bản dịch của mình để mở đường. Trong tinh thần đó tạp chí "Văn chương Việt Nam" xuất bản bằng tiếng Anh cần được bù lỗ và duy trì và phải tìm cách sao cho nó tồn tại và phát triển được trên thế giới. Ở tư cách một người dịch văn học ở ngoài vào trong tôi đã phải dựa nhiều vào các loại tạp chí như vậy để tìm kiếm tác phẩm dịch nhất là từ những ngữ mà tôi không biết. Cố nhiên cần phải có một đội ngũ dịch tiếng Anh giỏi để văn chương không bị biến dạng quá mức cho phép khi qua bản dịch.


Về đường hướng chiến lược ở tầm quốc gia trong việc này kinh nghiệm Nhật Bản đáng để ta xem xét.


Ông có thể cho biết kinh nghiệm đó là thế nào không?


Đây là thông tin từ sáu năm về trước. Năm 2003 trong nỗ lực xúc tiến đưa văn học Nhật Bản ra nước ngoài Vụ văn hóa thuộc Bộ Giáo dục Khoa Học và Công nghệ Nhật Bản đã tổ chức các nhóm chuyên gia văn học ở Mỹ Pháp và Nga để lựa chọn các tác phẩm văn học hiện đại Nhật Bản được xem là thu hút độc giả ngoại quốc nhất. Các nhóm này dự định gồm các biên tập viên xuất bản và các nhà nghiên cứu văn học Nhật Bản ở các nước đó. Họ sẽ được yêu cầu chọn ra những tác phẩm văn học hiện đại Nhật Bản có khả năng thu hút độc giả nước ngoài để dịch và xuất bản ở nước họ.

 

Năm 2002 Vụ văn hóa đã thực hiện chương trình giúp đỡ việc công bố bản dịch các tác phẩm văn học Nhật Bản xuất sắc. Vụ đã tài trợ cho toàn bộ quá trình này từ chọn tác phẩm để dịch ký hợp đồng với các nhà văn được dịch đến việc dịch và xuất bản. Trong giai đoạn đầu của chương trình tác phẩm của 27 nhà văn đã được các chuyên gia Nhật Bản chọn ra để xuất bản ở Mỹ vào tháng 11 và ở các nước khác vào mùa thu năm 2003. Các sách được chọn dựa trên cơ sở các thành viên của nhóm chuyên gia thấy đáng được xuất bản ở nước ngoài.


Nhằm mục đích mở rộng độc giả văn học Nhật Bản ở nước ngoài các nhóm chuyên gia ở ba nước nói trên sẽ chọn tác phẩm trên cơ sở họ thấy độc giả nước ngoài muốn đọc. Theo sự giới thiệu đó của họ đến mùa thu 2003 Vụ văn hóa sẽ quyết định khoảng 10 cuốn sách sẽ được dịch ra nước ngoài. Một khoản ngân sách 330 triệu yên đã được dự trù cho giai đoạn hai của chương trình trong năm tài khóa 2003. Thêm vào kinh phí cho kế hoạch xuất bản Vụ sẽ dùng ngân sách mua 20000 bản của mỗi cuốn dịch để phát không cho các trường đại học và các thư viện ở nước ngoài.


Đến giai đoạn hai của chương trình Vụ sẽ tăng thêm nỗ lực giúp quảng bá các sách đã được dịch ra tiếng nước ngoài. Vụ sẽ trưng bày các sách đó và phát các tờ rơi quảng cáo tại các hội chợ sách quốc tế ở New York Frankfurt và những nơi khác. Ông vụ trưởng dự định có bài phát biểu giới thiệu văn học hiện đại Nhật Bản tại New York vào tháng Sáu năm 2003. Số tác phẩm văn học Nhật Bản đã dịch ra tiếng nước ngoài ít hơn số tác phẩm văn học nước ngoài dịch vào Nhật Bản tỉ lệ ở đây là 1/20 hoặc 1/30.


Cần ghi nhận bằng cách trao giải thưởng


Theo ông việc làm nào sẽ là thiết thực nhất khiến các dịch giả hào hứng và vinh dự góp công góp sức cho tiến trình quảng bá văn học Việt Nam?


-
Tôi nghĩ đến một giải thưởng dịch văn học Việt Nam. Trong nước hàng năm Hội Nhà văn Việt Nam Hội Nhà văn Hà Nội đều xét trao giải thưởng dịch văn học nước ngoài căn cứ vào tác phẩm được chọn dịch và chất lượng bản dịch. Cũng như vậy hàng năm hoặc vài ba năm một lần một cơ quan nào đó trong nước có thể là Hội Nhà văn Việt Nam được phép của chính phủ xét trao thưởng cho một hoặc một số dịch giả nước ngoài đã có bản dịch hay tác phẩm văn học Việt Nam hoặc có sự nghiệp dịch văn học Việt Nam nổi tiếng được đánh giá cao ở nước đó. Giải thưởng này cần có tên gọi chính thức có quy chế hẳn hoi và được trao thưởng long trọng đàng hoàng. Giá trị tiền bạc có thể không phải đã lớn nhưng vinh dự thì phải cao. Tôi hình dung giải thưởng dịch văn học Việt Nam khi đã được xét và quyết định sẽ được thông báo cho dịch giả được giải mời họ sang Việt Nam nhận hoặc được ủy quyền cho đại sứ quán Việt Nam tại nước sở tại trao thưởng người được giả sẽ nhận một tấm bằng ghi nhận một tấm ngân phiếu và sẽ đọc một bài phát biểu nhận thưởng. Một giải thưởng như thế tôi tin sẽ có tác dụng nâng cao vị thế của văn học Việt Nam trên trường quốc tế.


Nếu từ nay đến khi tổ chức hội nghị đề xuất này của tôi được chấp nhận giải thưởng dịch văn học Việt Nam được lập ra và xét trao tôi xin đề cử hai trường hợp. Một là bà Kato Sakae một dịch giả Nhật Bản người đã có công rất lớn đưa văn học Việt Nam tới công chúng xứ anh đào và được độc giả Nhật Bản rất tín nhiệm qua các bản dịch. Thứ hai là giáo sư Peter Zinoman cùng vợ là Nguyễn Nguyệt Cầm ở Mỹ người đã cùng vợ dịch "Số đỏ" sang tiếng Anh (2002) bản dịch được báo Los Angeles Times xếp vào danh sách 50 tác phẩm hay nhất trong năm ở Mỹ.


Công tác tổ chức hội nghị ở Việt Nam khiến nhiều người không hy vọng lắm. Cá nhân ông mong chờ điều gì để văn học Việt Nam và nói rộng ra là văn hóa Việt có thể lan tỏa được ra các cộng đồng khác?


- Hội nghị này là một cơ hội tốt nhưng không nên hình thức lễ lạt kéo đi chơi chỗ nọ chỗ kia. Chủ nhà và khách hãy ngồi vào bàn thảo luận cùng nhau: làm thế nào để đưa được văn học Việt Nam ra nước ngoài có kết quả. Hãy nói thẳng vào vấn đề: Chúng tôi cần dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài đề nghị các bạn hỗ trợ và hợp tác. Nó giống như một hội nghị khách hàng ấy phải đi sâu vào công tác dịch thuật và xúc tiến thương mại văn học đưa ra những điều kiện ưu đãi tìm hướng đặt hàng cả dịch giả ta lẫn dịch giả bạn. Chứ không phải kiểu "bày bới ra" cái gì cũng đặt lên mâm nhưng chẳng giải quyết được vấn đề gì. Cần nên dành nhiều thời gian cho các dịch giả phát biểu ý kiến và hiến kế xem họ nhận xét thế nào cần gì làm cách nào...


Quảng bá văn học nói riêng và văn hóa nói chung phải trở thành chính sách của nhà nước. Phải có các trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài các tùy viên văn hóa phải được phổ biến thông tin và nắm được các nét phát triển của đời sống văn hóa văn học. Họ không thể chuyên sâu như người làm văn hóa chuyên nghiệp nhưng họ phải hiểu biết về văn hóa để trở thành một kênh thông tin đưa văn hóa văn học Việt Nam ra nước ngoài.  Một số trung tâm văn hóa và đại sứ quán các nước ở Hà Nội đã từng mời nhà văn nước họ sang Việt Nam giao lưu còn như các đại sứ quán ta ở nước ngoài thì chưa có hoạt động này. Chưa có thì nên có nên làm. Cũng cần thông qua cộng đồng người Việt ở nước ngoài họ là những cầu nối văn hóa nhờ am hiểu ngoại ngữ phong tục tập quán nơi định cư tha thiết với quê hương nhờ có không gian tiếp xúc văn hóa rộng nên khi có kế hoạch và chính sách rõ ràng thì tôi tin họ sẵn lòng hợp tác cùng trong nước để chuyển tải văn học Việt Nam tới người đọc thế giới.

  • Hòa Bình (thực hiện)

(Bài đăng Vietnamnet 12.11.2009. Đây là bản gốc đầy đủ).

vô dụng

Ba ông bình vôi

Tặng anh Nguyên !

Ba ông bình vôi

Sử Dương Trung Quốc bạc đầu
Triết ông Phú Trọng bạc vì nước non.
Ông Nguyên bạc trắng nỗi đời
Bới câu văn đẹp dành nuôi phần hồn.

vũ Tuấn TQ

Gửi anh Nguyên

Đúng quá. Em tưởng cái giải này phải có từ lâu rồi mới phải.