Hải trình ven bờ (Jorge Amado) - VI

By phạm xuân nguyên


Ulan-Bato 1952 - người phiên dịch

Chúng tôi vừa xuống máy bay lập tức vấp ngay trở ngại ngôn ngữ ở sân bay Ulan-Bato đầycác chức sắc: các thành viên chính phủ các nhà lãnh đạo Đảng các đại diện của Hội Nhà văn của phong trào hòa bình của Hội phụ nữ ra đón Zélia và Rosa hai người cộng sản trẻ tuổi hai chiến sĩ tiên phong và tôi đến đây. Chuyến thăm của chúng tôi đến Mông Cổ là một sự kiện tầm cỡ quốc gia chưa từng có ở đây vì không ai quan tâm đến đất nước cổ xưa nhất và không có vai trò quan trọng gì mấy này trong các nước dân chủ nhân dân. Bị kẹp giữa Liên Xô và Trung Quốc bị án ngữ hai phần ba lãnh thổ bởi sa mạc Gobi dân tộc du mục này đã theo chế độ xã hội chủ nghĩa thực tế vô danh và bị khinh thường bề ngoài vẫn là nước Mông Cổ ngày xưa giành độc lập năm 1922 không được các trí thức cộng sản đoái hoài cấm khách du lịch đã đón chuyến thăm của một thành viên Hội đồng thế giới. Hơn thế đó là một nhân vật đã được giải thưởng quốc tế Stalin (tôi cũng được giải đó) và là một nhà thơ nổi tiếng - Nicolás Guillén. Tôi nhớ lại những đoàn đại biểu những dãy băng cờ những tràng vỗ tay đón chào chúng tôi ở chân thang máy bay nhưng cái tôi nhớ đến tận hôm nay như còn hiển hiện trước mắt là cảnh tượng một thung lũng mênh mông phủ đầy băng vây quanh những dãy núi cao hiếm khi trong đời tôi được thấy một cảnh tượng tráng lệ đến vậy. Chốc mà đã gần ba mươi năm.

More...

Hải trình ven bờ (Jorge Amado) - IV

By phạm xuân nguyên

Moskva 1954

Anna Seghers
[i] gọi điện cho tôi từ khách sạn “National” ở không xa Hồng trường về khách sạn “Metropol” nằm đối diện Nhà hát lớn - nơi vợ chồng tôi Pablo Neruda và Nicolás Guillén nghỉ lại. Tôi vừa mới đến bà hồi hộp nói và tôi cần gặp anh ngay - có một chuyện không thể trì hoãn được. Anna cũng như tôi như nhiều người khác khắp năm châu về đây - là khách mời của Ðại hội nhà văn Xô-viết lần thứ hai việc họp đại hội này là một sự kiện có ý nghĩa thời đại đối với giới trí thức cánh tả toàn thế giới.

Nhưng ngoài việc đó ra Anna còn phải tham gia phiên họp của Ủy ban giải thưởng quốc tế Stalin mà bà là một thành viên. Còn tôi là người được nhận giải thưởng đó cho đến lúc ấy tôi chưa có phần thưởng nào cao hơn nhờ nó ở Liên Xô người ta xem tôi là nhân vật được công nhận là người quan trọng. Chính về giải thưởng này mà Anna muốn nói chuyện với tôi. Trên hành tinh chúng ta có một số người không hiểu vì sao rất tin tưởng vào tôi coi tôi là nhân vật tầm cỡ có khả năng giải quyết mọi chuyện trong mắt họ tôi là người toàn năng. Trong số người đó có Anna Seghers.

More...

Hải trình ven bờ (Jorge Amado) - III

By phạm xuân nguyên

Petropolis - Paris 1984
Nhốt mình cách biệt với thế giới bên ngoài như người ta thường nói trong căn nhà ấm cúng và tiện nghi của hai người bạn Gloria và Alfredo Machado tôi như anh tù khổ sai bị buộc chặt vào cỗ xe tập trung viết cuốn Tocaia Grande. Không tiếp xúc với ai cả. Nhưng có chuông điện thoại Zélia nhấc ống nghe và vẫy tôi:
- Anh nghe đi... Ðại sứ Pháp gọi.Thế là tôi một người Pháp về tâm hồn bước lại chỗ điện thoại. Vị đại sứ thông báo cho tôi cái tin vừa nhận được: chính phủ Pháp thông qua tổng thống Mitterand trao tặng tôi huân chương Bắc Ðẩu Bội Tinh - hạng comando tức là ngôi sao. Cùng được nhận phần thưởng này với tôi còn có những người hết sức xứng đáng - Federico Fellini Joris Ivens Norman Mailer Alberto Moravia Yashar Kemal; cả người Thổ Nhĩ Kỳ và người Italia đều là bạn bè từ lâu của tôi cũng như nhà điện ảnh Hà Lan. Tôi cám ơn vì vinh dự nói là tôi rất tự hào và xúc động. Tất cả chỉ vậy.

More...

Hải trình ven bờ (Jorge Amado) - II

By phạm xuân nguyên

Tirana 1950

Tại cuộc chiêu đãi của tổng thống Pháp Mitterand chào mừng bốn mươi nhà văn nước ngoài đến dự lễ khai mạc chương trình “Fureur du Livre” (Ngày hội đọc sách) - sáng kiến này là của bộ trưởng văn hoá Jacques Lange - nhà văn Albani Ismail Kadaré (sinh 1936 nhà văn Albani nổi tiếng - ND) đến bên tôi. Ông nghe nói tôi đã từng đến nước ông nhưng không biết vào thời gian nào.

- Ðó là vào năm 1950 hơn bốn mươi năm trước Ismail thân mến ạ khi đó chắc anh đang bò dưới bàn.

More...

Hải trình ven bờ (Jorge Amado) - I

By phạm xuân nguyên



Nhà văn Brazil nổi tiếng Jorge Amado (1912-2001) không có ý định viết hồi ký. Tác phẩm “Hải trình ven bờ” (Navigation de cabotage 1992) chỉ là những mảnh vụn hồi ức qua nhiều năm được ông ghi lại và quyết định cho công bố với hy vọng đưa ra câu trả lời cho một số câu hỏi
“thế nào” và “vì sao”về những sự kiện và con người thế kỷ XX mà ông có dịp chứng kiến và trải qua. Với ông đó là những điều vui buồn ông đã trải trên hải trình đi sát bờ của chuyến tàu có tên gọi là Cuộc Sống. Ông viết “Tôi vốn không phải sinh ra để thành người nổi tiếng đừng đo tôi bằng những thước đo “cỡ lớn - cỡ nhỏ” - lạy Chúa tôi không bao giờ cảm thấy mình là một nhà văn nổi tiếng một cá nhân xuất sắc cả. Tôi chỉ đơn giản là một nhà văn đơn giản là một cá nhân? Như thế còn ít sao?”
Thời gian và địa điểm ở đây là lúc và nơi diễn ra sự việc chứ không phải chỗ khi ông ghi chép lại.

More...

"Con gấu già bất hạnh" (Romain Rolland)

By phạm xuân nguyên

LND 1. Đây là đoạn trích từ cuốn nhật ký của văn hào Pháp Romain Rolland viết trong chuyến thăm Liên Xô tháng 6-7/1935. Toàn bộ nhật ký về chuyến đi này đã được dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Nga và đăng trên tạp chí Nga Voprosy Literatury (Những vấn đề văn học) các số 3 4 và 5 năm 1989. Đầu đề là của người dịch.

 

LND 2. “LND 1” viết đầu những năm chín mươi thế kỷ hai mươi khi đoạn dịch này được thực hiện. Nay nhân bài viết của nhà phê bình Vương Trí Nhàn bàn về di bút của nhà văn Nguyễn Khải (1930 - 2007) tôi lục lại bản dịch và làm thêm một cái phụ lục gồm bài thơ “Bánh vẽ” của Chế Lan Viên và bài cảm tác của nhà thơ Bùi Minh Quốc để bạn đọc có thêm tư liệu suy ngẫm.

 

More...

"Phụ nữ nghĩ ra tình yêu"

By phạm xuân nguyên

Đàn ông và đàn bà – đó là đề tài xuyên suốt sự nghiệp bốn mươi năm qua của nhà đạo diễn điện ảnh nổi tiếng người Pháp Claude Lelouch. Bộ phim “Đàn ông và đàn bà” của ông đã được nhận giải “cành cọ vàng” ở Liên hoan phim Cannes và hai giải “Oscar”. Và bộ phim mới của ông năm 2007 nhan đề “Bản tình ca đường sắt” cũng là về tình yêu. Nhân dịp bộ phim được công chiếu ở Nga Claude Lelouch đã có cuộc trò chuyện về chủ đề này.

More...

Đôi điều về giới trí thức Nga

By phạm xuân nguyên

Lời người dịch. Tôi vừa được đọc một bài viết bàn về sứ mệnh và trách nhiệm của trí thức Nga đối với đất nước nghĩ đem dịch ra đây ít điều có thể là có ích. Tác giả bài viết Vladimir Alexanderovits Mau là một người ở độ tuổi “bất hoặc” (sinh 1959) tiến sĩ kinh tế học giáo sư phụ trách Trung tâm nghiên cứu cải cách kinh tế trực thuộc chính phủ Liên bang Nga giảng dạy đại học kinh tế. V. Mau đã từng viết tám cuốn sách và ba trăm bài báo khoa học và phổ biến khoa học. Bài của V. Mau tôi vừa được đọc nhan đề Trí thức lịch sử và cách mạng bút ký về cuộc sống của nước Nga hiện nay đăng trên tạp chí Nga Thế giới mới (Novy Mir) số tháng 5/2000 trang 140 - 167. Bài viết gồm mấy bút ký nhỏ:
-“Bút ký thứ nhất dẫn nhập. Đôi điều về giới trí thức Nga”
-“Bút ký thứ hai. Nước Nga trong Lịch Sử - lịch sử thế giới nói chung và lịch sử phương tây nói riêng”
-“Bút ký thứ ba. Cuộc cách mạng mà người ta đã nói đến quá nhiều”
-“Và cuối cùng kết luận. Như trước đây hay nói về thời điểm hiện tại”           
Tác giả đề từ cho bài viết của mình một chuyện tiếu lâm hiện đại: “Một tráng sĩ Nga đứng giữa ngã ba đường và đọc tấm biển đề. Đọc xong anh ta đứng nghĩ ngợi. Và chợt nghe thấy một giọng nói từ trên cao vọng xuống: “Nghĩ nhanh lên không thì gạch rơi ngay xuống đầu đấy”. Sau đề từ vào đầu V. Mau viết: “Trên ranh giới hai thế kỷ nước Nga lại đứng ở ngã ba đường. Đi về đâu? Sang Tây - mất bản sắc. Sang Đông - mất đầu. Che chắn an toàn đứng giữa hai chủng tộc xung khắc là rất khó... Chúng ta đang ở đâu: giữa ngã ba đường hay lâm ngõ cụt đầu một con đường lớn hay cuối đường?”. Ông muốn nói về tính chất và xu hướng của sự phát triển của đất nước mình. Và một thái độ trách nhiệm rất trí thức của ông được phát biểu như sau: “Cố nhiên mỗi giả thuyết xã hội được khẳng định bằng một số sự kiện và xu hướng lịch sử có thể bị đối lại bởi một giả thuyết khác không kém phần logic và thuyết phục. Việc tán thành một giả thuyết này hay khác là kết quả của một sự ưa thích ý thức hệ nhất định kết quả của một sự lựa chọn phương pháp luận nhất định. Người ta hay có thói quen đem các sự kiện họ biết đặt vào một cái khung lý thuyết để gom các mảnh vụn lại với nhau nhằm giải thích các biến cố và giúp đoán định sự phát triển tiếp theo của chúng. Có thể có nhiều những cái khung như thế và việc lựa chọn chúng được quy định trước bởi hệ thống giá trị vốn có từ đầu trong mỗi cá thể biết suy nghĩ. Lịch sử có tính quyết định luận nhưng không phải là tiền định và các viễn cảnh phát triển của chúng ta phụ thuộc không chỉ vào xu thế lịch sử mà còn vào hàng triệu sở thích cá nhân tác động đến xu thế đó”. V. Mau hiểu ý thức hệ theo quan niệm của Douglas North - đó là việc con người đáp trả lại sự bất định để cho phép nó lập giả thuyết và xây dựng lý thuyết. Ông dẫn câu của D. C. North: “Không thể luận thuyết trong những hoàn cảnh bất định khi anh hoàn toàn không hình dung được cái gì có thể xảy ra. Nhưng trên thực tế mọi người lại thường xuyên hành động trong những hoàn cảnh  bất định. Chúng ta đưa ra các quyết định trong những hoàn cảnh bất định căn cứ vào các quan niệm ý thức hệ tôn giáo giá trị ta có” (North. D. C. Understanding the Process of Economic Change. London IEA 1999 p. 13 -14). Trả lời câu hỏi đặt ra ở đầu bài V. Mau viết ở cuối bài: "Chúng ta đang ở cuối đường hầm và sẽ nhìn thấy ánh sáng. Đó là ánh sáng ban ngày hay ánh sáng của chiếc đầu máy hơi nước điều này phụ thuộc vào chính chúng ta".
           
Dưới đây tôi dịch toàn văn bút ký thứ nhất trong bài viết của V. Mau.
("Lời người dịch" này là từ năm 2000 khi tôi dịch bài này - N.X.)

More...

Cuộc sống và cái chết của Alexander Fadeev

By phạm xuân nguyên

 Ngày 13/6/1956 có rất nhiều xe hơi chạy đến làng nhà văn Peredelkino ở ngoại ô Moskva: xe cấp cứu xe cảnh sát xe KGB. Alexander Fadeev cựu tổng thư ký Hội nhà văn Liên Xô tác giả các tiểu thuyết “Đội cận vệ thanh niên” và “Chiến bại” đã tự sát bằng súng. Cáo phó của BCHTƯ ĐCSLX đăng trên tất cả báo chí trong nước có đoạn viết: “Trong nhiều năm qua Fadeev bị mắc chứng nghiện rượu… Trong một lần u uất do lên cơn như thường lệ Fadeev đã tự sát”. “Điều đó không đúng sự thật” – Mikhail con trai nhà văn nói với chúng tôi.

More...

“Ta cứu đời nhau ở trong nhau” (Yevgeny Yevtushenko - Nga)

By phạm xuân nguyên

Ta cứu đời nhau ở trong nhau

trong tổ ấm thiêng liêng khép chặt

người thứ ba không được bước vào

chỉ có thiên nhiên cùng có mặt.

More...