NGUYÊN ĐẦU BẠC

Thưa Ban tổ chức hội nghị, tôi chưa mấy lạc quan

Wed, 13 Jan 2010 09:57:36 +0700

Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức đã diễn ra tại Hà Nội trong các ngày 5 - 10/1/2010. Sau khi hội nghị kết thúc, Tuần Việt Nam (TVN) của Vietnam Net đã phỏng vấn tôi. Bài đưa lên mạng ngày 12/1/2010 tôi chưa kịp đọc. Vào trang viet-studies.info thấy có link bài "Thưa ban tổ chức hội nghị, tôi chưa mấy lạc quan" là bài phỏng vấn tôi ở TVN, nhưng kích chuột vào thì lại thấy báo là không tìm thấy trang. Tôi quay về tìm lại trên TVN cũng chẳng thấy bài đâu. Nhưng trên trang trannhuong.com đã có bài nói lại tôi nhân bài phỏng vấn này. Như vậy là bài tôi trả lời phỏng vấn TVN đã được đưa lên mạng và đã bị đưa xuống, không hiểu vì lý do gì. May còn có một số trang mạng đã lấy về nên tôi đã được đọc bài phỏng vấn tôi và xin đưa lại đây.

TVN. Hội nghị quốc tế Giới thiệu văn học Việt Nam đã diễn ra tại Hà Nội từ 5 - 10/1/2010. Trong quá trình chuẩn bị và tiến hành hội nghị này đã có nhiều ý kiến đánh giá khác nhau về mục tiêu và kết quả, cũng như tác động của nó, tới việc đưa văn học Việt Nam ra nước ngoài. Nhân hội nghị vừa kết thúc, chúng tôi có cuộc hỏi chuyện nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên (dịch giả Ngân Xuyên), đại biểu chính thức, xoay quanh hội nghị này.

Tổ chức xôm trò nhưng vẫn những người cũ, cách làm cũ

Theo ông sau khi hội nghị dịch thuật này kết thúc, văn học Việt Nam có thể có những dấu hiệu tốt tiến ra thế giới trong tương lai gần hay không?

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: Tôi không mấy tin là sau hội nghị Giới thiệu văn học Việt Nam lần này, văn học ta sẽ tiến triển tốt ra thế giới. Tổ chức to tát xôm trò vậy, nhưng nhìn đi nhìn lại vẫn chỉ là những người cũ, cách làm cũ. Nhưng cũng phải ghi nhận sự cố gắng của những người tổ chức mà công đầu ở đây thuộc về nhà thơ Hữu Thỉnh, chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Cho đến tận buổi tối bế mạc hội nghị ông còn kịp thông báo là bổ sung thêm ba dịch giả nước ngoài được huy chương vì sự nghiệp phát triển văn học nghệ thuật Việt Nam. Các dịch giả (được giải bổ sung) nghe xướng tên bước lên sân khấu nhưng chưa có huy chương được trao, hỏi ra mới hay nhằm vào ngày nghỉ nên không lấy được huy chương từ Uỷ ban liên hiệp các hội văn học nghệ thuật toàn quốc.

Một điều khác nữa ghi nhận sự tiếp thu thay đổi của ban tổ chức là tên gọi hội nghị. Hôm khai mạc, hội nghị có tên gọi là Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam (được dịch là: International Conference to Introduce Vietnam Literature). Đến hôm bế mạc, tên hội nghị thành ra là Hội nghị quốc tế quảng bá văn học Việt Nam (được dịch là: International Conference for the Advancement of Vietnamese Literature). Sự thay đổi tên hội nghị ngay khi đang diễn ra thế này cũng là chuyện hy hữu. Điều này chắc chắn có tác động từ sự phản ánh của các đại biểu và báo giới ngay từ hôm khai mạc về việc dịch tên gọi hội nghị không chuẩn. Một hội nghị lớn về quy mô (chưa chắc đã tương đương về chất lượng và hiệu quả) dù sao cũng phải ghi nhận công của người tổ chức.

Không ít nhà văn có ý kiến rằng: bản thân nền văn học Việt Nam chưa có những tác phẩm lớn đủ sức lôi cuốn thế giới. Lẽ ra, với số tiền như vậy, HNV nên đầu tư chiều sâu hoặc có những hoạt động kích thích sáng tạo bằng nhiều hình thức. Khi đã có tác phẩm tốt thực sự thì "hữu xạ tự nhiên hương". Ông có chia sẻ quan điểm rằng tổ chức hội nghị như thế này là ít hiệu quả, lãng phí tiền và có chút gì đó giống chủ nghĩa thành tích không?

Một mặt, nền văn học Việt Nam phải có những tác phẩm hay, xuất sắc, đủ sức lay động tâm trí độc giả thế giới, ví như tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh. Mặt khác, những người làm văn hoá và văn học phải biết cách quảng bá mình, biết cách đưa văn học nước mình ra thế giới một cách hệ thống, bài bản. Một hội nghị như thế này là cần thiết, không sợ tốn kém, nhưng vì cách làm vẫn rập khuôn, vẫn chung chung, nên hiệu quả không tương xứng, không cao. Điều này tôi đã từng lo lắng và báo động trước khi hội nghị diễn ra, và buồn thay, nó đã diễn ra như những gì được cảnh báo.

Một hội nghị giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài mà tất cả các tham luận dành để đọc cho mọi hội nghị nghiên cứu về văn học Việt Nam đều được. Tham luận thế để làm gì ở đây? Đọc và đọc, lặp đi lặp lại những điều nhàm chán, chỉ có cái khách cần là sách đâu, các tác giả đâu, những sự giới thiệu bằng ngoại ngữ đâu, thì lại chẳng có. Chỉ tội những người phiên dịch cho các buổi thảo luận, phải dịch nhiều, dịch những điều đao to búa lớn, nhưng càng dịch thì càng khiến khách lúng túng: nền văn học Việt Nam phong phú, đa dạng vậy, to lớn hoành tráng vậy, nhưng sao trong hội nghị chẳng thấy chi cả.

Hầu hết những người tham dự hội nghị thấy rằng: hội nghị dịch thuật nhưng lại quá yếu trong khâu dịch thuật cho hội nghị? Vì sao lại xẩy ra chuyện này khi chỉ riêng Hà Nội không thiếu những dịch giả giỏi?

Đó thực là một chuyện buồn cười và đau lòng. Ngay cái tên hội nghị đã được dịch theo kiểu nghĩ tiếng Việt dịch tiếng Anh. Vì sao ư? Theo tôi, vì những người tổ chức hội nghị ưa chuyện to tát mà lại đã thiếu sự thận trọng và coi trọng nền văn học nước nhà trước bạn bè quốc tế. Tuy nhiên, trong quá trình hội nghị, tên gọi hội nghị đã được thay đổi và dịch lại như ở buổi bế mạc mà tôi đã nói trên. Còn như khâu dịch trực tiếp tại các cuộc hội thảo chuyên đề thì phải nói là những người dịch tiếng Anh như Nguyễn Phan Quế Mai, Phan Thanh Hảo, Nguyễn Bá Chung, Thái Bá Tân đã làm rất tốt, rất nhiệt tình, năng nổ. Ban tổ chức phải đặc biệt cám ơn các dịch giả đó.

Những người tổ chức đã thiếu coi trọng nền văn học nước nhà trước bạn bè quốc tế

Thực tế cho thấy, sau một số ngày hội nghị, một số nhà văn nước ngoài chỉ biết phát biểu cảm tưởng về lòng hiếu khách, thức ăn ngon và cảnh đẹp của VN. Thưa ông, tại sao một hội nghị lớn như thế này mà Hội nhà văn không có một tuyển tập bằng tiếng Anh những tác phẩm văn học Việt Nam xuất sắc nhất trong mọi thời kỳ? Vì đây chính là một trong những cách quảng bá tốt nhất văn học VN cho thế giới trong khi Nhà nước sẵn sàng cấp kinh phí để làm một việc thiết thực như thế này?

Đó chính là lý do tôi vừa nói trên: những người tổ chức hội nghị đã thiếu sự thận trọng và coi trọng nền văn học nước nhà trước bạn bè quốc tế. Được biết ban tổ chức đã dự định làm một tuyển văn, tuyển thơ in thành sách để phát cho đại biểu, vậy mà đến khi hội nghị khai mạc chẳng thấy sách đâu. Mà đó là sách tiếng Việt, nói chi đến sách dịch tiếng Anh các tác phẩm văn học Việt Nam tiêu biểu.

Cái việc chủ yếu nhất, chính yếu nhất, cần phải làm nhất, được cấp tiền để làm, không thiếu người làm, vậy mà lại không làm hay không làm được, thế thì hội nghị để làm gì. Tình cảnh đó khiến các dịch giả nước ngoài đến hội nghị cứ nhớn nhác không có tài liệu gì trong tay ngõ hầu biết được văn học Việt Nam ra sao, thế nào.

Ngay trong buổi khai mạc hội nghị, người ta thấy các đại biểu nước ngoài ngồi trên đoàn chủ tịch không có cơ hội nghe các bài phát biểu của các đại biểu Việt Nam vì không có hệ thống nghe dịch và khi người nước ngoài nói thì các nhà văn và khách mời Việt Nam dưới hội trường cũng không hiểu họ nói gì vì không có người dịch. Thưa ông, một hội nghị như thế sẽ có tác dụng gì và theo ông vì sao Ban tổ chức lại để chuyện ấy xẩy ra?

Nhắc lại buổi khai mạc càng thêm chán, và càng không hiểu được vì sao lại ra nông nỗi đó. Một trung tâm hội nghị quốc gia, nơi được trang bị các trang thiết bị âm thanh tốt nhất, nơi có các công cụ tốt nhất cho một hội nghị quốc tế, thế nhưng cơ sự đã như anh nói đó. Mà cách thức và chương trình khai mạc càng dở nữa. Mình giới thiệu văn học nước mình thì cớ gì mời mười mấy ông nước ngoài lên chủ tịch đoàn ngồi rồi mỗi ông phát một bài ca ngợi văn học Việt Nam mà có ông thừa nhận là chưa biết gì cả. Cái màn đọc này kéo dài chán ngắt.

Trong khi buổi khai mạc chỉ cần bài phát biểu của ông chủ tịch Hội nhà văn, bài phát biểu của vị thay mặt chính phủ và một bài phát biểu của một vị khách nước ngoài nói lời cám ơn được mời đến họp, thế là xong. Càng không nên có cảnh vị đại diện chính phủ đọc xong thì vị chủ tịch hội lên cám ơn sự chỉ đạo, hứa thực hiện tốt những lời chỉ bảo. Ôi, cái bệnh công thức giết chết văn học, thủ tiêu sáng tạo!

Dịch văn học là một việc cực kỳ khó khăn. Đa số các bản dịch thành công trên thế giới đều do lớp dịch giả có ngôn ngữ mẹ đẻ là chính ngôn ngữ của văn bản gốc. Liệu những người nước ngoài, với một chút tiếng Việt nho nhỏ, hoặc kết hợp với những người Việt biết ngoại ngữ nhưng không có sự nhậy cảm của nghệ thuật có thực sự giúp quảng bá được nền văn học Việt Nam?

Không nhất thiết người dịch phải là người bản ngữ thì mới có được những bản dịch hay. Chúng ta được đọc bao nhiêu tác phẩm hay của thế giới qua bản dịch từ nhiều thứ tiếng của các dịch giả Việt Nam đấy chứ! Vấn đề là phải làm sao có được những người nước ngoài giỏi tiếng Việt, am hiểu sâu sắc văn học Việt Nam, được cập nhật thông tin về các tác phẩm văn học Việt Nam. Nhưng đòi hỏi và chờ đợi đội ngũ dịch giả nước ngoài giỏi tiếng Việt thì quá lâu dài và hơi viển vông.

Cho nên phải tập trung cho cách làm thứ hai: tổ chức được nhiều bản dịch tiếng Anh cho các tác phẩm văn học Việt Nam, lấy cái ngôn ngữ phổ biến thế giới này làm cầu nối cho văn học Việt Nam ra thế giới. Đó lẽ ra là việc hội nghị này phải tập trung làm thật tốt thì lại chưa làm được. Trong khung cảnh đó, việc dịch giả Nguyễn Phan Quế Mai cùng hai dịch giả nước ngoài chuyển ngữ tiếng Anh hai tập thơ của Nguyễn Trọng Tạo và Trần Quang Quý kịp ra mắt trong hội nghị là một việc làm tốt, đáng khuyến khích.

Bỏ hết tham luận đi!

Nếu ông là chủ tịch Hội Nhà Văn hoặc ở một vị trí nào đó có quyền quyết định trong Hội nghị này, ông sẽ tổ chức như thế nào?

Tôi mà được quyền tổ chức hội nghị này thì tôi bỏ hết các tham luận, không cần đặt viết và đọc tham luận, chỉ để các dịch giả và các tác giả gặp gỡ, đối thoại, trao đổi thật nhiều, thật lâu quanh các vấn đề như dịch ai, dịch thế nào, có khó khăn gì, cần giúp đỡ gì, cần gặp ai, cần lấy thông tin gì. Tôi sẽ thoả mãn tối đa các yêu cầu của các dịch giả nước ngoài muốn tìm hiểu và tiếp cận văn học Việt Nam một cách cụ thể, thiết thực. Cố nhiên, trước khi hội nghị diễn ra tôi đã phải làm xong tuyển tập tiếng Anh văn, thơ Việt Nam, danh mục tác giả và tác phẩm văn học Việt Nam tiêu biểu bằng tiếng Anh để phát cho các đại biểu. Tôi sẽ nói với các dịch giả nước ngoài rằng: các vị hãy dịch văn học Việt Nam đi, đó là một nền văn học có cái để dịch, như chúng tôi đã dịch văn học của đất nước các vị. Và như thế, tôi sẽ không mời vị nào đến đây để nói là tôi chưa biết gì văn học Việt Nam, tôi sẽ chỉ mời những người đã và đang làm việc cho văn học Việt Nam.

Nhưng thôi, tôi không phải là người tổ chức. Dù sao, hội nghị giới thiệu văn học Việt Nam lần hai đã diễn ra, tuy không đáp ứng được kỳ vọng của nhiều người, nhưng kết quả cũng có được một vài trên bàn hội nghị, còn như từ đây văn học Việt Nam ra nước ngoài thế nào thì như đã nói, tôi vẫn không lạc quan mấy. Có lẽ rồi một thời gian dài nữa, văn học Việt Nam ra nước ngoài vẫn là bằng con đường "tiểu ngạch". Hội Nhà văn Việt Nam làm được cái hội nghị này là cố gắng lắm rồi, quá sức rồi, việc bây giờ là ở cấp nhà nước mà cụ thể là Bộ văn hoá - Thể thao- Du lịch và Bộ Thông tin - Truyền thông. Còn không, cứ đánh trống bỏ dùi thì xót tiền quá, uổng công sức của những người nhiệt tình, hăng hái cho việc này quá.

(Theo Tuần Việt Nam 12/1/2010)

Cần có giải thưởng dịch văn học Việt Nam

Thu, 12 Nov 2009 11:35:16 +0700

Trước thềm Hội nghị quốc tế dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam 2010, dịch giả Ngân Xuyên (bút danh dịch của nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên) khẳng định với VietNamNet là "tôi ủng hộ hội nghị, nhưng phải làm thực chất để có kết quả".

Văn học là chứng minh thư của nền văn hóa

Phóng viên: - Theo ông, Hội nghị dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam 2010 có ý nghĩa nhất ở điểm nào?

Phạm Xuân Nguyên - Trong các loại hình nghệ thuật thì nghệ thuật văn chương vẫn dễ phổ cập nhất. Vì văn chương sử dụng chữ viết. Mà so với các phương tiện biểu đạt của các loại nghệ thuật khác thì con chữ là đi được xa nhất, sâu rộng nhất vào lòng nhân loại. Các nước phát triển đều muốn mở rộng văn hóa nước mình ra các cộng đồng khác, mà văn học chẳng khác gì tấm chứng minh thư của một nền văn hóa. Lấy ngay một tác phẩm văn học của nước ta đã nổi tiếng trên thế giới thì rõ. Đó là cuốn tiểu thuyết "Nỗi buồn chiến tranh" của nhà văn Bảo Ninh. Cuốn này đã được dịch ra khoảng mười thứ tiếng, chủ yếu căn cứ vào bản dịch tiếng Anh, và được độc giả các nước đọc nhiều, đánh giá cao. Vì sao? Thứ nhất là vì độc giả được nhìn cuộc chiến tranh ở một góc nhìn khác, thứ hai là lối văn của anh ấy rất quyến rũ. Tôi đã đọc rất nhiều bài của các báo nước ngoài viết về cuốn tiểu thuyết của Bảo Ninh, tất cả đều viết về lối văn ám ảnh, dù là qua bản dịch nhưng vẫn ám ảnh độc giả, ám ảnh các cựu chiến binh. Các sách của Nguyễn Huy Thiệp cũng đã được dịch khá nhiều ra mấy thứ tiếng, và có tiếng vang rộng lớn. Như vậy Bảo Ninh và Nguyễn Huy Thiệp đã đạt tới tầm cỡ của các đại sứ văn hóa. Nhiều khách nước ngoài tới Việt Nam đều muốn được gặp hai nhà văn này. Đó là điều văn học đã làm được cho văn hóa Việt Nam. Có những nhà văn như thế, có những bản dịch như thế, văn học Việt Nam không ngại xuất ngoại, có thể hiên ngang sánh vai các nền văn học khác.

Nhưng làm sao để hai cái "có" đó thành hiện thực. Cái "có" thứ nhất, thôi để nói sau. Liên quan chuyện đang nói đây, ta hãy nói đến cái "có" thứ hai - những bản dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài.

Ở ta từ trước đến giờ, hình như chưa hề có chiến lược giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài cho có hệ thống, bài bản. Nói cho ngay, văn học Việt Nam trước đây được giới thiệu ra ngoại quốc là nằm trong chính sách ngoại giao thời chiến, nặng về mặt chính trị, tư tưởng, dùng tác phẩm văn học như một công cụ tuyên truyền, vận động cộng đồng quốc tế ủng hộ Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc. Bây giờ tổ chức Hội nghị dịch thuật và quảng bá văn học trong một đường hướng lâu dài là giới thiệu văn hóa Việt Nam ra nước ngoài, để thế giới biết Việt Nam là một quốc gia, một dân tộc, có lịch sử và truyền thống lâu đời, chứ Việt Nam không phải là một cuộc chiến tranh, thì quá đúng rồi.

Nhưng ta phải làm sao đây? Ta sẽ đưa cái gì ra giới thiệu cho người, ta phải tổ chức công việc như thế nào để cái ta đưa ra người ngoài đọc sẽ nhận ra ta, hiểu ta, muốn tìm hiểu ta? Vấn đề là ở đấy.

Cần một cuộc tổng kiểm kê đánh giá lại việc dịch văn học Việt Nam. Chúng ta có gì để đưa ra cho bạn bè thế giới trong dịp này? Liệu có cập nhật được thời sự văn học đúng như nó diễn ra không? Liệu có chắc đây không phải chỉ là dịp để bắt tay, vỗ tay và ... xoa tay hài lòng một cách rất đại khái theo kiểu "hội nghị đã thành công rực rỡ"?

Câu hỏi chúng ta có gì quả là rất khó trả lời. Thời điểm này, nếu giới thiệu những tác phẩm viết từ thời chiến tranh là rất khó vì nó đã quá xa và không thực sự phản ánh hơi thở của cuộc sống hiện đại ở Việt Nam. Vậy theo ông, chúng ta nên giới thiệu cái gì?

- Chúng ta có cái tật là làm cái gì cũng hay dây cà ra dây muống, mà không tính đến thời đoạn, thời điểm. Hội nghị dịch thuật và quảng bá văn học Việt Nam (có phải tên gọi chính thức của hội nghị này là thế không?) mở ra vào năm cuối thập niên đầu thế kỷ XXI, thì phải bắt đầu từ hiện tại đó. Tập trung vào văn học hiện đại, mà cụ thể hơn nữa là văn học thời đổi mới. Chứ cứ dắt dây, bảo là phải có văn học cổ điển ư, phải có văn học chống Pháp, chống Mỹ ư..., thì bày ra lắm món rồi tản mạn, không chắc được món nào. Văn học cổ điển Truyện Kiều đã có dịch, thơ Nguyễn Trãi đã có dịch, thơ Hồ Xuân Hương đã có dịch, thơ Lý Trần đã có dịch, rồi sẽ còn phải dịch nữa, nhưng là về lâu về dài. Văn học hiện đại Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Vũ Hoàng Chương, Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Huy Cận... đã có dịch. Trong văn học hiện đại thì mảng viết chiến tranh trước đây có một số tác phẩm đã được dịch, chủ yếu ở mấy nước xã hội chủ nghĩa, bây giờ chắc khó dịch. Vì vậy chắc chắn là ở thời điểm này, theo tôi, cần nên tập trung giới thiệu văn học đương đại. Đó là một đời sống văn học đang diễn ra, đang cập nhật, đang hội nhập, có tương quan so sánh được với văn học thế giới hiện nay. Nhìn sang văn học dịch vào Việt Nam thì thấy. Hầu hết các tác phẩm văn học nước ngoài được dịch sang tiếng Việt đều là của hôm nay, bây giờ. Vấn đề đặt ra là phải tổ chức lựa chọn, giới thiệu và dịch thuật thế nào để bức tranh văn học Việt Nam thời mới hiện ra trước mắt người đọc nước ngoài được phong phú, đa dạng, phản chiếu đúng diện mạo như nó có. Và phải là văn chương thực sự.

Được biết trong năm nay ông vừa cùng Trung tâm văn hóa và ngôn ngữ Đông Tây (TTĐT) có dịch một tập thơ của Thụy Điển ra tiếng Việt. Từ công việc đó, ông thấy có kinh nghiệm gì có thể giúp ích cho việc dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài?

Tôi thấy cách làm của phía Thụy Điển rất hay, ta có thể học hỏi được. Nhân kỷ niệm 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Thụy Điển - Việt Nam (1969 - 2009), trong các hoạt động kỷ niệm chào mừng giữa hai nước, phía bạn có đề nghị Bộ văn hóa ta dịch và giới thiệu một tập thơ Thụy Điển. Phía Thụy Điển đã làm một tuyển tập thơ nước họ thế kỷ XX rất công phu, kỹ càng, đã được dịch ra tiếng Anh. TTĐT "trúng thầu" vụ dịch này và đã tập hợp được một đội ngũ dịch giả tiếng Anh có uy tín, kinh nghiệm. Trong vòng hai tháng dịch xong, in thành một cuốn thơ Thụy Điển bằng tiếng tiếng Việt sang trọng, đón đoàn nhà thơ Thụy Điển sang ra mắt sách, giao lưu ở Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh. Có thể nói, đạt được kết quả như vậy là nhờ cách tổ chức làm việc khoa học của TTĐT. Sau đó, TTĐT đã thương lượng được với phía Thụy Điển dịch một tuyển thơ đương đại Việt Nam ra tiếng Thụy Điển và xuất bản ở Stockholm. TTĐT đã nhờ tôi chọn thơ, bản thảo đã chọn xong, các bài được chọn đều sẽ có bản dịch tiếng Anh, từ đó các dịch giả Thụy Điển sẽ dịch ra tiếng nước họ. Hiện bây giờ, TTĐT cũng lại đang "trúng thầu" một đơn đặt hàng nữa của phía Thụy Điển là tổ chức dịch và xuất bản tuyển tập các nhà văn Thụy Điển được giải Nobel. Họ sẽ tài trợ việc in ấn.

Ông có thể "hiến kế" gì cho các nhà tổ chức hội nghị?

Kể lại câu chuyện dịch thơ Thụy Điển ở trên, tôi mong những người đã và đang làm công việc giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài có thể thấy ở đó một cách làm hữu hiệu. Còn ở hội nghị lần này, giới hạn trong văn học Việt Nam thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, tôi xin nêu mấy đề xuất, gợi ý.

Thứ nhất, mời được những dịch giả đích đáng, cả các dịch giả nước ngoài và dịch giả người Việt. Tôi lấy một trường hợp. Gần đây, nhà thơ dịch giả Nguyễn Đỗ sống tại Mỹ cùng nhà thơ dịch giả Paul Houver đã rất có công dịch, giới thiệu, quảng bá thơ Việt Nam ở Mỹ. Họ đã dịch thơ Nguyễn Trãi, thơ các nhà thơ hiện đại Việt Nam, và công việc của họ đang gây được chú ý của giới xuất bản và độc giả Mỹ. Tôi nghĩ những người như vậy đáng được mời về dự hội nghị và đáng được mời cộng tác làm việc.

Thứ hai, có bản kiểm kê văn học Việt Nam dịch ra nước ngoài từ trước đến nay, in bằng tiếng Việt và tiếng Anh, đưa cho các dịch giả để họ nắm được tổng quát tình hình ở khu vực hoạt động này: những tác phẩm nào đã dịch, dịch ra những tiếng nào, tác giả nào được dịch nhiều. Đây là tài liệu quan trọng nhất thiết phải có để các dịch giả nước ngoài làm căn cứ cho sự lựa chọn của mình, cũng như để họ biết nguồn tham khảo khi dịch.

Thứ ba, giới thiệu và đề nghị các dịch giả nước ngoài dịch ba tác giả: Vũ Trọng Phụng, Hàn Mặc Tử, Nam Cao. Đặc biệt tiểu thuyết "Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng đã có bản dịch tiếng Anh rất thành công của Peter Zinoman và Nguyệt Cầm in ở Mỹ năm 2002. Thơ Hàn Mặc Tử đã có tập tuyển "Vỹ Dạ" dịch ra tiếng Pháp. Truyện ngắn Nam Cao cũng đã có một tuyển tập in bằng tiếng Pháp. Tôi nói bản dịch tiếng Anh, tiếng Pháp vì đây là hai thứ tiếng phổ cập, và vì các dịch giả nước ngoài dịch từ tiếng Việt, nhưng cũng có khi chỉ dịch từ một thứ tiếng khác. Như Jan Ristarp trong đoàn Thụy Điển sang Việt Nam vừa rồi, ông là dịch giả tiếng Anh và tiếng Pháp, đọc thấy tiểu thuyết của Ma Văn Kháng và Hồ Anh Thái qua bản dịch tiếng Anh thấy thích, thế là chuyển dịch sang tiếng Thụy Điển luôn.

Thứ tư, giới thiệu những ấn bản dịch đã có của văn học Việt Nam ra các thứ tiếng, nhất là tiếng Anh. Thí dụ thơ Hồ Xuân Hương qua bản dịch của John Balaban, cuốn "Số đỏ" đã nói trên; các tuyển truyện "The Other Side of Heaven: Posst-War Fiction by Vietnamese and American Writes", "Love after War", tuyển thơ "Black Dog, Black Night: Contemporary Vietnamese Poetry", "Viẹtnamese Feminist Poems from Antiquity to Present"...; các tác phẩm của một số nhà văn đã được dịch: Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp, Dương Hướng, Nguyễn Khắc Trường, Lê Minh Khuê, Nguyễn Quang Thiều, Dương Thu Hương, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Quang Thân...

Thứ năm, tiến hành cuộc giao lưu tiếp xúc rộng rãi giữa các dịch giả dự hội nghị và các nhà văn nhà thơ Việt Nam ở Hà Nội và cả nước nếu biết hội nghị này có nhu cầu gặp mặt, để tự giới thiệu, tự quảng bá. Thời gian gần đây, nhiều nhà thơ của chúng ta cũng đã có ý thức tự giới thiệu mình bằng cách in các tập thơ song ngữ Việt - Anh để tiếp xúc với bạn bè thế giới. Hội nghị này là một cơ hội tốt cho họ, không nên hẹp hòi, giới hạn, chỉ khuôn trong hội trường, hay tốn thời gian vào những thù tiếp nghi thức, xã giao. Hãy cứ để rộng mở không gian cho những tiếp xúc, gặp gỡ, trao đổi, đặt hàng giữa các nhà văn trong nước và các dịch giả nước ngoài trong và sau hội nghị.

Đây là mấy suy nghĩ bước đầu của tôi. Tôi không nói đến việc in các tuyển văn, tuyển thơ nhân dịp này để tặng các đại biểu vì đó là thông lệ ta hay làm. Thực ra, mấy ý nêu trên vẫn đang là ở cái thế ta phải ăn đong, ăn nhờ, có khi ăn chịu nữa. Nghĩa là vẫn thụ động. Về lâu về dài, ta phải chủ động trong việc này. Văn học của ta mà ta không biết cách tự giới thiệu, quảng bá thì trách sao được người ngoài không biết! Tương lai Hội Nhà văn Việt Nam phải phối hợp với Bộ văn hóa, Bộ ngoai giao để có chiến lược lâu dài chủ động đưa văn học Việt Nam ra nước ngoài. Phải tổ chức đồng bộ, bài bản, phải có được những bản dịch của mình để mở đường. Trong tinh thần đó, tạp chí "Văn chương Việt Nam" xuất bản bằng tiếng Anh cần được bù lỗ và duy trì, và phải tìm cách sao cho nó tồn tại và phát triển được trên thế giới. Ở tư cách một người dịch văn học ở ngoài vào trong, tôi đã phải dựa nhiều vào các loại tạp chí như vậy để tìm kiếm tác phẩm dịch, nhất là từ những ngữ mà tôi không biết. Cố nhiên, cần phải có một đội ngũ dịch tiếng Anh giỏi để văn chương không bị biến dạng quá mức cho phép khi qua bản dịch.

Về đường hướng chiến lược ở tầm quốc gia trong việc này, kinh nghiệm Nhật Bản đáng để ta xem xét.

Ông có thể cho biết kinh nghiệm đó là thế nào không?

Đây là thông tin từ sáu năm về trước. Năm 2003, trong nỗ lực xúc tiến đưa văn học Nhật Bản ra nước ngoài, Vụ văn hóa thuộc Bộ Giáo dục, Khoa Học và Công nghệ Nhật Bản đã tổ chức các nhóm chuyên gia văn học ở Mỹ, Pháp và Nga để lựa chọn các tác phẩm văn học hiện đại Nhật Bản được xem là thu hút độc giả ngoại quốc nhất. Các nhóm này dự định gồm các biên tập viên xuất bản và các nhà nghiên cứu văn học Nhật Bản ở các nước đó. Họ sẽ được yêu cầu chọn ra những tác phẩm văn học hiện đại Nhật Bản có khả năng thu hút độc giả nước ngoài để dịch và xuất bản ở nước họ.

Năm 2002, Vụ văn hóa đã thực hiện chương trình giúp đỡ việc công bố bản dịch các tác phẩm văn học Nhật Bản xuất sắc. Vụ đã tài trợ cho toàn bộ quá trình này từ chọn tác phẩm để dịch, ký hợp đồng với các nhà văn được dịch đến việc dịch và xuất bản. Trong giai đoạn đầu của chương trình, tác phẩm của 27 nhà văn đã được các chuyên gia Nhật Bản chọn ra để xuất bản ở Mỹ vào tháng 11 và ở các nước khác vào mùa thu năm 2003. Các sách được chọn dựa trên cơ sở các thành viên của nhóm chuyên gia thấy đáng được xuất bản ở nước ngoài.

Nhằm mục đích mở rộng độc giả văn học Nhật Bản ở nước ngoài, các nhóm chuyên gia ở ba nước nói trên sẽ chọn tác phẩm trên cơ sở họ thấy độc giả nước ngoài muốn đọc. Theo sự giới thiệu đó của họ, đến mùa thu 2003 Vụ văn hóa sẽ quyết định khoảng 10 cuốn sách sẽ được dịch ra nước ngoài. Một khoản ngân sách 330 triệu yên đã được dự trù cho giai đoạn hai của chương trình trong năm tài khóa 2003. Thêm vào kinh phí cho kế hoạch xuất bản, Vụ sẽ dùng ngân sách mua 20000 bản của mỗi cuốn dịch để phát không cho các trường đại học và các thư viện ở nước ngoài.

Đến giai đoạn hai của chương trình, Vụ sẽ tăng thêm nỗ lực giúp quảng bá các sách đã được dịch ra tiếng nước ngoài. Vụ sẽ trưng bày các sách đó và phát các tờ rơi quảng cáo tại các hội chợ sách quốc tế ở New York, Frankfurt và những nơi khác. Ông vụ trưởng dự định có bài phát biểu giới thiệu văn học hiện đại Nhật Bản tại New York vào tháng Sáu năm 2003. Số tác phẩm văn học Nhật Bản đã dịch ra tiếng nước ngoài ít hơn số tác phẩm văn học nước ngoài dịch vào Nhật Bản, tỉ lệ ở đây là 1/20 hoặc 1/30.

Cần ghi nhận bằng cách trao giải thưởng

Theo ông, việc làm nào sẽ là thiết thực nhất khiến các dịch giả hào hứng và vinh dự góp công góp sức cho tiến trình quảng bá văn học Việt Nam?

- Tôi nghĩ đến một giải thưởng dịch văn học Việt Nam. Trong nước hàng năm Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội đều xét trao giải thưởng dịch văn học nước ngoài, căn cứ vào tác phẩm được chọn dịch và chất lượng bản dịch. Cũng như vậy, hàng năm hoặc vài ba năm một lần, một cơ quan nào đó trong nước, có thể là Hội Nhà văn Việt Nam, được phép của chính phủ xét trao thưởng cho một hoặc một số dịch giả nước ngoài đã có bản dịch hay tác phẩm văn học Việt Nam hoặc có sự nghiệp dịch văn học Việt Nam nổi tiếng, được đánh giá cao ở nước đó. Giải thưởng này cần có tên gọi chính thức, có quy chế hẳn hoi, và được trao thưởng long trọng, đàng hoàng. Giá trị tiền bạc có thể không phải đã lớn, nhưng vinh dự thì phải cao. Tôi hình dung, giải thưởng dịch văn học Việt Nam khi đã được xét và quyết định, sẽ được thông báo cho dịch giả được giải, mời họ sang Việt Nam nhận, hoặc được ủy quyền cho đại sứ quán Việt Nam tại nước sở tại trao thưởng, người được giả sẽ nhận một tấm bằng ghi nhận, một tấm ngân phiếu, và sẽ đọc một bài phát biểu nhận thưởng. Một giải thưởng như thế tôi tin sẽ có tác dụng nâng cao vị thế của văn học Việt Nam trên trường quốc tế.

Nếu từ nay đến khi tổ chức hội nghị, đề xuất này của tôi được chấp nhận, giải thưởng dịch văn học Việt Nam được lập ra và xét trao, tôi xin đề cử hai trường hợp. Một là bà Kato Sakae, một dịch giả Nhật Bản, người đã có công rất lớn đưa văn học Việt Nam tới công chúng xứ anh đào, và được độc giả Nhật Bản rất tín nhiệm qua các bản dịch. Thứ hai là giáo sư Peter Zinoman cùng vợ là Nguyễn Nguyệt Cầm ở Mỹ, người đã cùng vợ dịch "Số đỏ" sang tiếng Anh (2002), bản dịch được báo Los Angeles Times xếp vào danh sách 50 tác phẩm hay nhất trong năm ở Mỹ.

Công tác tổ chức hội nghị ở Việt Nam khiến nhiều người không hy vọng lắm. Cá nhân ông mong chờ điều gì để văn học Việt Nam và nói rộng ra là văn hóa Việt có thể lan tỏa được ra các cộng đồng khác?

- Hội nghị này là một cơ hội tốt nhưng không nên hình thức, lễ lạt, kéo đi chơi chỗ nọ chỗ kia. Chủ nhà và khách hãy ngồi vào bàn thảo luận cùng nhau: làm thế nào để đưa được văn học Việt Nam ra nước ngoài có kết quả. Hãy nói thẳng vào vấn đề: Chúng tôi cần dịch văn học Việt Nam ra nước ngoài, đề nghị các bạn hỗ trợ và hợp tác. Nó giống như một hội nghị khách hàng ấy, phải đi sâu vào công tác dịch thuật và xúc tiến thương mại văn học, đưa ra những điều kiện ưu đãi, tìm hướng đặt hàng cả dịch giả ta lẫn dịch giả bạn. Chứ không phải kiểu "bày bới ra", cái gì cũng đặt lên mâm nhưng chẳng giải quyết được vấn đề gì. Cần nên dành nhiều thời gian cho các dịch giả phát biểu ý kiến và hiến kế, xem họ nhận xét thế nào, cần gì, làm cách nào...

Quảng bá văn học nói riêng và văn hóa nói chung phải trở thành chính sách của nhà nước. Phải có các trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài, các tùy viên văn hóa phải được phổ biến thông tin và nắm được các nét phát triển của đời sống văn hóa, văn học. Họ không thể chuyên sâu như người làm văn hóa chuyên nghiệp nhưng họ phải hiểu biết về văn hóa để trở thành một kênh thông tin đưa văn hóa, văn học Việt Nam ra nước ngoài. Một số trung tâm văn hóa và đại sứ quán các nước ở Hà Nội đã từng mời nhà văn nước họ sang Việt Nam giao lưu, còn như các đại sứ quán ta ở nước ngoài thì chưa có hoạt động này. Chưa có thì nên có, nên làm. Cũng cần thông qua cộng đồng người Việt ở nước ngoài, họ là những cầu nối văn hóa, nhờ am hiểu ngoại ngữ, phong tục tập quán nơi định cư, tha thiết với quê hương, nhờ có không gian tiếp xúc văn hóa rộng, nên khi có kế hoạch và chính sách rõ ràng thì tôi tin họ sẵn lòng hợp tác cùng trong nước để chuyển tải văn học Việt Nam tới người đọc thế giới.

Hòa Bình (thực hiện)

(Bài đăng Vietnamnet 12.11.2009. Đây là bản gốc đầy đủ).

Văn chương không đo bằng vùng miền

Tue, 28 Apr 2009 16:35:27 +0700

Qua hơn nửa năm (từ 1/8/2008), tỉnh Hà Tây được "ghép" vào Hà Nội, nhưng Chi hội văn học Hà Tây vẫn chưa sáp nhập xong với Hội nhà văn Hà Nội. Quanh câu chuyện này, xuất hiện nhiều dư luận mà nổi lên là "Hội nhà văn Hà Nội coi khinh nhà văn Hà Tây" (?!). Tiền Phong cuối tuần đã trao đổi với nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên - Phó chủ tịch Hội nhà văn Hà Nội xung quanh vấn đề này.

Thưa anh, gần đây có những dư luận cho rằng việc sáp nhập Chi hội Nhà văn tỉnh Hà Tây cũ với Hội Nhà văn Hà Nội có những vướng mắc?Anh có thể nói rõ những vướng mắc này là gì?

PXN. Thực ra, chuyện cũng chẳng có gì mà ầm ĩ. Tỉnh Hà Tây phải xóa tên để nhập vào tỉnh Hà Nội thì các cơ quan dân chính đảng, các hội ngành đoàn thể bên kia phải/bị chuyển về bên này. Văn nghệ cũng thế thôi. Chỉ có điều Hội nhà văn HN có thiếu sót là đã tiến hành chậm việc tổ chức sáp nhập hai bên, để anh chị em ở chi hội văn học Hà Tây (thuộc Hội văn nghệ Hà Tây) sốt ruột. Tâm trạng đấy cũng là điều dễ hiểu. Giờ thì xong rồi.

Nhiều hội viên ở Hà Tây bức xúc, cho rằng mình đang bị "bỏ rơi", thực chất việc này ra sao?

PXN. Tôi nghĩ, thực chất đó chỉ là tâm trạng nhất thời của anh chị em hội viên văn học Hà Tây thôi. Đang yên đang lành có một Hội đàng hoàng, một chi hội hẳn hoi, đùng một cái bị giải tán, bị sáp nhập, lại chẳng thấy bên được sáp nhập có động thái gì với mình thì cảm giác bơ vơ thấy như bị "bỏ rơi"là đúng rồi. Nhưng cũng phải nghiêm khắc mà nói, tâm trạng đó của anh chị em phía Hà Tây vừa qua nếu có "bốc" lên thì là do mấy bài trả lời phỏng vấn của nhà thơ Bằng Việt, chủ tịch Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội, ủy viên ban chấp hành Hội nhà văn Hà Nội, trên báo "Gia đình và xã hội". Anh Bằng Việt phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước ban chấp hành, trước các hội viên Hà Nội và Hà Tây, trước báo chí và dư luận về những thông tin anh đã đưa ra.

Được biết, về thủ tục, qua 5 tháng cấp trên mà cụ thể là Hội LHVHNT Hà Nội vẫn chưa có hướng dẫn về vấn đề sáp nhập ra sao. Đến nay việc này thế nào, với vai trò của mình, các anh có tham mưu, đề xuất gì với cấp trên không?

PXN. Hội LHVHNT Hà Nội đã có văn bản hướng dẫn chung việc sáp nhập cho các hội chuyên ngành của mình, chứ không phải chưa có như anh nói. Căn cứ vào đó mỗi hội chuyên ngành sẽ làm theo cách của mình, tùy theo tình hình mỗi hội. Thực ra, sáp nhập ở đây chủ yếu là kết hợp ban chấp hành của mỗi chi hội ở Hà Tây vào ban chấp hành của mỗi hội ở Hà Nội, chứ còn về mặt hội viên thì anh chị em đã vào hội nào thì vẫn ở hội đó thôi, nghiễm nhiên là hội viên, chỉ có bỏ tên Hà Tây thay bằng tên Hà Nội. Như tôi đã nói trên, trong việc sáp nhập này Hội nhà văn Hà Nội có thiếu sót là làm chậm. Giờ thì xong rồi. Ngày 20/4/2009 chúng tôi đã họp ban chấp hành Hội nhà văn Hà Nội bàn kế hoạch thực hiện tiếp lộ trình sáp nhập và đã thông qua phương án kết hợp hai ban chấp hành. Ngày 24/4/2009 ban chấp hành chúng tôi đã có cuộc họp với ban chấp hành chi hội văn học Hà Tây. Cuộc họp đã nhất trí thông qua phương án bổ sung hai (02) ủy viên ban chấp hành từ phía Hà Tây vào ban chấp hành (gồm 6 người) của phía Hà Nội. Nhà thơ Lê Thanh Ứng (nguyên chi hội trưởng) do bận việc không dự họp nhưng đã có ý kiến không tham gia ban chấp hành mới này. Hai ủy viên bổ sung được bầu ngay tại cuộc họp là nhà văn Lê Trung Tiết (nguyên chi hội phó) và nhà thơ Nguyễn Trung Sơn. Các ủy viên còn lại của ban chấp hành chi hội văn học Hà Tây sẽ tham gia vào các hội đồng bộ môn của Hội nhà văn Hà Nội. Cuộc họp cũng đã thống nhất việc tổ chức cuộc gặp mặt 53 hội viên văn học ở Hà Tây vừa chuyển về Hội nhà văn Hà Nội vào ngày 5/5/2009 tại Hà Đông để ra mắt ban chấp hành và lắng nghe ý kiến anh chị em. Chúng tôi cũng đã bàn việc thay thẻ hội viên mới nhân có cuộc sáp nhập này. Tại cuộc họp, cả hai bên cũng đã nghe nhà thơ Bằng Việt giải trình về "vụ" phỏng vấn trên báo liên quan đến việc sáp nhập khiến dư luận xôn xao.

Về tiêu chuẩn, chất lượng hội viên, Hội Nhà văn HN khá đề cao, nay đứng trước việc sáp nhập, có sự rà soát, thêm bỏ hay không? Không biết từ đâu, nhiều nhà văn thuộc chi hội Hà Tây cho rằng Hà Nội "khinh" nhà văn Hà Tây?

PXN. Hội viên ở Hà Tây về Hà Nội vẫn là hội viên. Chất lượng hội viên là do chất lượng trang viết quyết định, chứ không phải do cái danh hội viên mang lại. Hội nhà văn Hà Nội thời gian qua luôn coi trọng chất lượng hội viên ở mỗi kỳ kết nạp, tuy vẫn chú ý đến mặt phong trào chung. Và mỗi người viết khi vào hội đều ý thức được mình qua trang viết để xứng danh là hội viên hội nhà văn Hà Nội. Mà tôi nghĩ, hội viên ở đâu cũng vậy thôi. Người nào nghĩ đến cái sự "khinh, trọng" ở đây như anh nhắc trong câu hỏi, thì theo tôi, người đó đã không tôn trọng mình, không tôn trọng đồng nghiệp, không tôn trọng những người cầm bút Hà Nội, Hà Tây. Văn chương đo bằng văn chương, không phải đo bằng vùng miền.

Hai trụ sở Hội, 2 tạp chí Người Hà Nội và Tản Viên Sơn như hiện nay sẽ được giải quyết như thế nào? Nhiều đơn vị ngành khác, như Đài truyền hình chẳng hạn, có phân ra Hà Nội 1, Hà Nội 2, bên Hội Nhà văn có mô hình như thế không?

PXN. Những việc anh hỏi đó là thuộc thẩm quyền của Hội LHVHNT Hà Nội, tức là Hội to ấy. Còn Hội nhà văn Hà Nội chỉ là hội chuyên ngành, đến một văn phòng làm việc riêng của hội còn chưa có, nói chi đến những cơ ngơi này nọ. Nhưng ta cũng có quyền hy vọng, giờ đây Hà Nội đã có thêm địa dư Hà Tây thì Hội nhà văn Hà Nội, cũng như các hội chuyên ngành khác, sẽ được Hội to cho thêm diện tích. Biết đâu đấy!

Còn những vấn đề gì khác lấn cấn quanh chuyện tách nhập này không,, thưa anh?

PXN. Tôi nghĩ là không. Hoặc giả là có, nhưng tôi không biết.

Xin trân trọng cám ơn anh

Lê Anh Hoài thực hiện

Tiền Phong cuối tuần, số 18, (1 - 8/5/2009)

Giá trị ở đâu cũng là giá trị

Mon, 27 Apr 2009 07:04:43 +0700

Thưa anh Phạm Xuân Nguyên. Khi vào nghề phê bình anh biết gì về LLPB văn học của nền văn học ở nửa bên kia của đất nước? Giá trị của nó đối với cá nhân anh?

Sau 1975, tôi biết đến mảng lý luận phê bình văn học của chế độ Việt Nam cộng hòa khá sớm. Đó là vào những năm 1979 - 1982 khi tôi đang là lính đóng quân tại Sài Gòn. Tranh thủ những lúc rảnh rỗi được xả trại, tôi hay lân la các hàng sách cũ, và loại sách được tôi quan tâm trước nhất lại không phải là sách sáng tác, mà là sách LLPB và biên khảo, dịch thuật. Khi ấy và mãi đến sau này, ở đó tôi đã được "gặp" các tác giả như Thanh Lãng (Bảng lược đồ văn học Việt Nam), Nguyễn Văn Trung (Nhận định, Lược khảo văn học, Ca tụng thân xác, Ngôn ngữ và thân xác, Chủ đích Nam Phong, Trường hợp Phạm Quỳnh), Bùi Giáng (Mùa thu thi ca, Luận đề về Tản Đà), Võ Phiến (Chúng ta qua cách viết), Nguyên Sa (Quan điểm văn học và triết học, Một bông hồng cho văn nghệ), Tạ Tỵ (Mười khuôn mặt văn nghệ), Phạm Công Thiện (Ý thức mới trong văn nghệ và triết học, Im lặng hố thẳm, Hố thẳm của tư tưởng), Nguyễn Hữu Hiệu (Con đường sáng tạo), nhóm Sáng Tạo (Thảo luận)...
Tôi đọc họ và cảm giác ban đầu phải nói là bị "sốc". Vì cái cách nghiên cứu phê bình của họ rất khác với những cái tôi đọc trên ghế nhà trường, từ phổ thông đến đại học. Dữ liệu, thông tin của họ phong phú hơn, nhiều chiều hơn. Phương pháp tiếp cận đa dạng hơn. Lối viết tự do hơn. Tôi khi đó đang chân ướt chân ráo từ đại học văn khoa bước chân vào lính nên vừa đọc họ vừa so sánh, đối chiếu với những cái mình đã đọc được, học được từ trước, thấy vỡ ra nhiều cái. Cái rõ nhất khi đọc các sách LLPB ở Sài Gòn trước 1975 là sự cập nhật nhanh thông tin và sự tìm cách ứng dụng chúng vào lĩnh vực văn chương, văn học. Điều này có thể thấy đậm nhất và kết quả nhất ở Nguyễn Văn Trung chẳng hạn. (Sau này trong một bài nghiên cứu về sự đánh giá Phạm Quỳnh trên dòng lịch sử, tôi đã có những điểm tranh biện lại ông Trung quanh nhân vật này). Cho đến khi về làm việc tại Viện Văn học, vào Ban Văn học Việt Nam hiện đại, tôi có điều kiện đọc tập trung và sâu hơn toàn bộ khu vực văn học Sài Gòn trước 1975, trong đó có mảng LLPB. Từ đó, khi tham gia vào một chương trình nghiên cứu cấp nhà nước về văn học Việt Nam thế kỷ XX, tôi đã đề xuất một đề tài nghiên cứu văn học của chế độ VNCH (1954 - 1975) như một bộ phận của văn học Việt Nam thế kỷ XX. Ý hướng này khi được phát biểu trên báo đã gặp phải những sự phản đối mạnh mẽ, phủ nhận quyết liệt, thậm chí có cả sự quy kết chính trị cho người đề xuất. Nhưng dưới cái nhìn lịch sử và khoa học, đây là một đối tượng nghiên cứu không thể bỏ qua.

2. Ngày hôm nay nhìn lại, anh có thể nói gì về nó?

Đáng tiếc, đối tượng đó đã chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và khoa học. Đến nay, chế độ VNCH đã chấm dứt sự tồn tại của nó gần ba lăm năm. Nhưng nền văn học VNCH tồn tại trong khoảng thời gian tồn tại của chính thể đó (1954 - 1975) chưa được mô tả, khảo sát, nghiên cứu như một thực thể có quá trình phát sinh, phát triển, chấm dứt, với nhiều dòng phái, nhiều xu hướng, với đội ngũ tác giả và số lượng tác phẩm đông đảo, phức tạp. (Ở ngoài nước, nhà văn Võ Phiến đã tự gánh lấy trách nhiệm này, một mình ông trong nhiều năm trời đã biên soạn cả một bộ sách như bộ sử văn học VNCH, đi từ tổng quan đến các bộ môn). Trong cái tổng thể chung đó của văn học VNCH, phần LLPB do đặc thù của nó, đòi hỏi phải được khảo sát kỹ hơn. Từ hôm nay nhìn lại, đặt trong diễn trình của ngành LLPB văn học VN thế kỷ XX, tôi thấy trong LLPB của Sài Gòn trước 1975 có một số cuốn sách vẫn có giá trị và chúng vẫn còn có tác động và ảnh hưởng đến hoạt động nghề nghiệp này. Một ít những sách đó gần đây đã được in lại, như của Bùi Giáng, Nguyễn Văn Trung, Trần Thái Đỉnh, Vũ Đình Lưu... Đọc chúng, người làm nghề nói riêng, người đọc nói chung, vẫn còn có thể thu nhận được những thông tin mới mẻ về cách tiếp cận vấn đề, cách lý giải hiện tượng, cả những sai sót, ngộ nhận cũng là kinh nghiệm có ích. Cố nhiên về thời gian tính thì có những điều đã bị vượt qua, đã được bổ sung, điều chỉnh, nhưng thế không có nghĩa là những luận điểm, những phát kiến được các nhà LLPB Sài Gòn trước đây chứng minh có luận cứ khoa học bị mất đi ý nghĩa. Lấy một thí dụ rất nhỏ về từ ngữ. Ngay một cái từ như "thức nhận" (pris de conscience) thì trước Phan Ngọc khá lâu, Nguyễn Văn Trung đã từng dùng. (Đây không phải nói chuyện hơn kém, mà là nói tính chuyên môn của ngành nghề). Theo tôi, bây giờ đã đến lúc phải tiến hành nghiên cứu nghiêm túc tổng thể văn học VNCH như một thực thể có số phận riêng và như một bộ phận có tính lịch sử của văn học Việt Nam hiện đại, từ đó đưa ra những đánh giá khách quan, khoa học để những gì thực sự có giá trị chung của cộng đồng dân tộc trong đó sẽ được tiếp thu và sử dụng. Giá trị ở đâu cũng là giá trị. Với LLPB của bộ phận văn học này cũng vậy.

(Đã đăng báo Văn Nghệ, số 17 - 18 / 2009. Đây là bản gốc của tác giả).

Văn học Việt Nam 2008

Thu, 05 Mar 2009 14:24:30 +0700

Đây là bài tôi trả lời tạp chí Sông Lam (Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Nghệ An) số xuân Kỷ Sửu 2009. Việc nhìn lại tình hình văn học qua một năm là việc thường làm của tôi với tư cách một người làm nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam hiện đại. Bài in ra từ tết đến nay chưa thấy phản hồi gì. Sáng nay (5/3/2009) tôi đến cơ quan (Viện Văn học) thì được hay tin trong cuộc họp của Hội đồng lý luận phê bình văn học nghệ thuật trung ương (diễn ra từ hôm qua, 4/3/2009), bài phỏng vấn này của tôi trên tạp chí Sông Lam đã được photocopy ra để nhắc nhở, phê bình. Tôi lại được cho hay ông Viện trưởng Viện Văn học (một thành viên của Hội đồng) đã phát biểu ngay tại chỗ đó là ý kiến riêng của PXN, chứ không phải nhân danh Viện, nên ông sẽ không đánh giá, nhận xét gì. (Ông "sếp" của tôi trong việc này rất được. Cũng tại một phiên họp của Hội đồng này năm ngoái, khi nghe một tướng công an nhắc tên tôi và một người nữa ở cơ quan như là đối tượng cần chú ý ông đã bày tỏ ngay chính kiến bảo vệ cán bộ của mình). Tôi chẳng biết bài phỏng vấn của tôi có gì nghiêm trọng mà "được" soi xét ở cấp như vậy. Thôi thì đưa lên mạng cho mọi người đọc và tùy mọi người xem xét.

Năm thứ tám của thế kỷ XXI đã lùi lại đằng sau. Năm 2008 văn học Việt Nam đã vận động như thế nào? Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên chia sẻ cùng Sông Lam một số nhận xét, đánh giá về tình hình văn học nước nhà năm qua.

Sông Lam. Thưa ông, điểm lại tình hình văn học một năm là nhìn vào các tác phẩm, tác giả trong năm xuất hiện như thế nào, có hiện tượng, vấn đề gì nổi lên, có xu hướng mới nào không. Có lẽ ta cứ đi vào từng bộ môn cụ thể. Trước hết, xin ông nói về văn xuôi năm qua.

NPB Phạm Xuân Nguyên. Văn xuôi 2008 nổi lên là tập truyện ngắn Gió lẻ và 9 truyện ngắn khác (Nxb Trẻ) của Nguyễn Ngọc Tư. Nhà văn nữ ở đồng bằng Nam Bộ này vẫn viết đều đặn, vẫn chắc bút, nhưng chị không tự bằng lòng mình, biết tìm cách vượt lên mình, làm khác mình, mà Gió lẻ là một thí dụ. Ở truyện này Ngọc Tư tìm cách đổi khác cách viết đã quen thuộc với tên tuổi mình, nên truyện mông lung hơn, mơ hồ hơn, tuy có chỗ tác giả có vẻ hơi điệu đà, làm văn. Chị muốn bung phá hơn nữa cái "chất văn Ngọc Tư" sớm hiện hình và định hình của mình, đó là một cố gắng cần thiết. Truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư vẫn hấp dẫn người đọc, bằng chứng là tập truyện này của chị đã được tái bản, và con số phát hành lên tới hàng vạn. Một cuốn văn xuôi khác đáng chú ý là tập truyện ngắn Ma nét của Đặng Thân (Nxb Hội Nhà văn & Bách Việt). Những truyện ngắn trong tập này được viết có tính chất hậu hiện đại khá rõ, cho thấy văn chương còn nhiều lối đi mở, nhưng cũng đòi hỏi người đọc phải thích nghi với cách viết khác để có cách đọc khác.

Năm 2008 cuốn tiểu thuyết Thời của thánh thần của Hoàng Minh Tường có gây xôn xao dư luận một khoảng ngắn. Cuốn sách vừa ra, chưa phát hành, đã bị tạm ngưng, nhà xuất bản Hội Nhà văn phải nộp phạt hành chính, Hội Nhà văn Việt Nam phải họp thẩm định. Vì sao vậy? Vì nội dung cuốn tiểu thuyết này tái hiện cả một lịch sử thế kỷ hai mươi của đất nước thông qua phả hệ ba đời một gia đình dòng họ Nguyễn Kỳ. Sự thăng trầm đảo điên của số phận con người trong sự đảo lộn lịch sử của dân tộc đã được kể lại khá sinh động. Cùng một nội dung như vậy, cùng một cách viết lấy cái khung gia đình ba, bốn đời của một dòng họ, cùng tham vọng tái hiện cả một thế kỷ lịch sử, như tiểu thuyết của Hoàng Minh Tường, còn có Dưới chín tầng trời của Dương Hướng (ra cuối năm 2007) và Cuồng phong của Nguyễn Phan Hách (ra cuối năm 2008). Ba cuốn tiểu thuyết này gợi nên một vấn đề rất đáng quan tâm tìm hiểu khi không hẹn mà nên ba tác giả lại gặp nhau trong một đề tài và một cách xử lý nghệ thuật. Ở cuốn của Dương Hướng là gia đình dòng họ Hoàng Kỳ. Ở cuốn của Nguyễn Phan Hách là gia đình dòng họ Nguyễn Đức. Trong ba cuốn này, chỉ có Cuồng phong được phát hành bình thường. Cuốn Dưới chín tầng trời, nhà xuất bản muốn in lại nhưng không được phép, tác giả đã viết thuyết trình, đã phải kêu trời không hiểu vì sao đứa con tinh thần của mình bị cấm đoán, nhưng tiếng kêu chỉ rơi vào im lặng.

Trong năm 2008, văn xuôi còn có hai tập truyện ngắn bị coi là "có vấn đề". Đó là tập Tột đỉnh tình yêu của Nguyễn Thúy Ái (Nxb Trẻ) và tập Rồng đá của Vũ Ngọc Tiến - Lê Mai (Nxb Đà Nẵng). Tập của Nguyễn Thúy Ái bị phê phán ở truyện "Trở về Lệ Chi Viên" vì cho là xúc phạm đến anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi khi thể hiện mối tình Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ. Tập của Vũ Ngọc Tiến - Lê Mai thì bị phê phán ở ba truyện của Vũ Ngọc Tiến (Âm bản chiến tranh; Vị phồn thực; Chù Mìn Phủ và tôi) vì cho là phản ánh sai lệch chiến tranh chống Mỹ và chiến tranh biên giới phía Bắc (1979). Phải nói thẳng rằng, những truyện bị phê phán đó giá trị nghệ thuật không cao, viết không hay. Nhưng lối soi chiếu tác phẩm văn học dưới góc độ chính trị, tư tưởng thô thiển, lối đọc văn áp theo những loại suy đạo đức, là có hại cho văn học. Cuốn Rồng đá vì thế đã thành cái cớ để các cấp quản lý đình chỉ hoạt động của nhà xuất bản Đà Nẵng ba tháng - một điều rất đáng lo ngại. Nhưng chuyện này ta sẽ nói sau.

Sông Lam. Năm 2008 trong đời sống văn học còn xuất hiện các cuốn sách tự truyện, hồi ký, đặc biệt là hồi ký của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh chuyển tải trên mạng bị phê phán mạnh mẽ, nặng lời. Ông đánh giá thế nào hiện tượng này?

NPB Phạm Xuân Nguyên. Mảng tự truyện năm 2008 đáng nói là các sách về đề tài đồng tính. Những cuốn như Bóng - Tự truyện của một người đồng tính (Hoàng Nguyên - Đoan Trang, Nxb Văn Học), Không lạc loài (Tự truyện Thành Trung, người viết Lê Anh Hoài, Nxb Hội Nhà văn) đã gây được chú ý của độc giả. Cùng với những sáng tác về đề tài này mấy năm gần đây (các tiểu thuyết của Bùi Anh Tấn, hay các tiểu thuyết 1981 - Nguyễn Quỳnh Trang, Song song - Vũ Đình Giang, Lạc giới - Thủy Anna), mảng tự truyện của những người đồng tính cho thấy sự dân chủ, bình đẳng trong đời sống xã hội hiện đại ở nước ta. Không chỉ bên văn học, mà ở sân khấu, điện ảnh, cuộc sống của những người thuộc "giới thứ ba" cũng đã được quan tâm phản ánh, thể hiện. Cố nhiên, đây là một đề tài "nhạy cảm", văn chương viết về họ thế nào cho vừa chân thực vừa nghệ thuật, không phải để thỏa mãn sự tò mò hiếu kỳ, mà để nói được thân phận con người, đòi hỏi người viết phải rất thận trọng.

Cuốn hồi ký của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh lưu hành trên mạng là ngoài ý muốn của tác giả, theo lời ông cho biết. Ghi hồi ký là một nhu cầu của con người, nhất là những người có một cuộc đời kinh lịch, từng trải, và muốn lưu lại cho bản thân, cho những người thân, cho rộng ra là cuộc đời, hành trình tại thế của mình. Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh đọc thì thấy tác giả nói thật, nói thẳng, như vậy là thực với mình. Nhưng còn chuyện quan niệm và cách viết hồi ký thế nào thì có thể còn phải trao đổi, bàn bạc. Tôi chưa muốn bàn luận chuyện này vì như đã nói, cuốn hồi ký chưa được chính thức in ra và phát hành. Tuy nhiên, những sự phê phán nặng lời đến thành xúc phạm cá nhân (thậm chí cả đòi truy tố hình sự nữa) như của Hà Bình Trọng, Nguyễn Văn Lưu, Đỗ Văn Khang, Thượng Nguyên... thời gian qua thì tôi không chấp nhận. Tranh luận trên báo chí, trước công chúng nghe đọc, không thể cả giận mất khôn như vậy được.

Sông Lam. Ông nói gì về ba tác phẩm văn xuôi được trao giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm nay?

NPB Phạm Xuân Nguyên. Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm sau xét trao cho năm trước, tức giải 2008 là trao cho những tác phẩm xuất bản trong năm 2007. Về phần văn xuôi, ba cuốn được giải thưởng, tôi thấy bình thường. Tiếng vang của giải thưởng vốn có uy tín từ lâu này có vẻ như đang bị suy giảm. Có lẽ, cuộc tranh cãi xung quanh tính xác thực của một vài sự kiện lịch sử trong tiểu thuyết Sóng chìm của Đình Kính được giải thưởng lại gây quan tâm hơn chính tác phẩm và giải thưởng.

Nhân nói về giải thưởng văn xuôi, tôi cũng xin cung cấp cho bạn đọc biết về hai tác phẩm của hai nhà văn gốc Việt ở Australia và Pháp. Tập truyện ngắn The Boat (Thuyền) của Nam Lê và tiểu thuyết La Princesse et le Pêcheur (Nàng công chúa và chàng đánh cá) của Trần Huy Minh. Cả hai nhà văn này đều sinh năm 1979, cả hai cuốn sách này đều là tác phẩm đầu tay của họ, và nội dung đều liên quan đến cuộc sống và con người Việt Nam. The Boat được báo chí Mỹ và Australia đánh giá cao, được giới phê bình phương Tây rất khen ngợi, và đã được nhận giải thưởng danh giá Dylan Thomas của Australia, trị giá 60 bảng Anh. Hiện nay The Boat đã được công ty Nhã Nam mua bản quyền và tổ chức dịch. La Princesse et le Pêcheur là một trong ba tiểu thuyết bán chạy nhất ở Pháp năm 2007, đã giành được một loạt giải thưởng: Giải thưởng Prix Riviera, giải thưởng Tân truyện (Prix Gironde-Nouvelles Écritures), giải thưởng Prix Emmanuel Roblès, giải thưởng Ngũ châu lục (Prix des Cinq Continents), giải thưởng Khám phá Tài năng (Bourse de la Découverte de la Fondation Pierre de Monaco), và vào chung khảo Giải Văn chương Toàn quốc cho tiểu thuyết đầu tay, Prix Goncourt 2007...

Sông Lam. Chuyển sang nói về thơ. Ấn tượng nhất của ông về thơ Việt Nam năm 2008 là gì?

NPB Phạm Xuân Nguyên. Đó trước hết là sự xuất hiện của tập thơ Trần Dần (Nxb Đà Nẵng & Nhã Nam) ngay từ đầu năm. Cuốn sách dày hơn năm trăm trang tập hợp sáng tác của một nhà thơ Việt cách tân nhất suốt hơn ba chục năm cho thấy tầm vóc và chiều sâu của một đời thơ. Đọc tập thơ này những ai yêu thơ Việt sẽ có thêm niềm tin vào sự phát triển của thơ Việt khi biết có những nhà thơ "tử vì đạo" như vậy. Mặc dù có gặp những trắc trở khi mới phát hành, nhưng cuối cùng tập thơ Trần Dần đã được lưu hành bình thường và đã được Hội Nhà văn Hà Nội từ đó trao giải "thành tựu trọn đời về thơ" cho nhà thơ. Một vài dư luận lạc lõng sau khi tập thơ được trao thưởng càng khẳng định giá trị mới mẻ và táo bạo của thơ Trần Dần. Ấn tượng thứ hai của tôi về thơ Việt Nam 2008 là giải thưởng thơ Bách Việt. Sau giải thưởng thơ Lá Trầu - một giải thưởng thơ tư nhân đầu tiên, giải thưởng thơ Bách Việt lần đầu tiên năm 2008 đã chọn in được 5 tập thơ trong số 315 bản thảo gửi về, và đã chọn được tập Ma thuật ngón của Trần Tuấn để trao giải duy nhất với trị giá tiền thưởng 30 triệu đồng. Giải thưởng này cho thấy sự dân chủ hóa, đa dạng hóa đời sống văn học sẽ mở thêm những khả năng cho văn học phát triển, tạo thêm nhiều cơ hội cho độc giả lựa chọn cái đọc của mình. Năm qua, ở Thành phố Hồ Chí Minh, công ty truyền thông Sơn Ca cũng đã tổ chức một tủ sách văn thơ, trong đó có tập Thơ tình Sài Gòn, đó cũng là một hoạt động cho thơ rất đáng khích lệ. Nên nhớ, giải thưởng Lá Trầu năm đầu đã giới thiệu được mấy tập thơ có giá trị, như tập Cơn ngạt thở tình cờ của Trần Lê Sơn Ý đã được trao giải thưởng của Hội Nhà văn TP HCM, còn tập Phía bên kia cây cầu của Đinh Thị Như Thúy được vào chung khảo giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2008. Tôi tin, thơ Việt Nam đang có những chuyển động tích cực, đáng mừng.

Một tin vui cho thơ đầu năm mới 2009 là nhà thơ, dịch giả Dương Tường được chính phủ Pháp trao tặng huân chương Officier des Arts et des Lettres (Huân chương Văn học Nghệ thuật).

Sông Lam. Thế nhưng, lý luận phê bình văn học thì hình như lại im tiếng trước sự vận động đó của thơ nói riêng, và văn chương nói chung? Lý luận phê bình văn học 2008 vẫn trượt dài theo quán tính lùi?

NPB Phạm Xuân Nguyên. Nhìn vào thực tế thì có vẻ thế thực. Phê bình văn học trên mặt báo thì vẫn chủ yếu mang tính thông tin, tân văn. Phê bình học thuật vẫn ít thấy xuất hiện, hoặc giả có nhưng chưa được chú ý đúng mức. Trong năm Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức mấy cuộc hội thảo ở các vùng miền với những chủ đề rất to tát: "Nhà văn với cuộc sống" (Quảng Nam, 9/2008), "Nâng cao tính chuyên nghiệp của văn học" (Ninh Bình, 10/2008), "Văn học với xu thế hội nhập" (Thanh Hóa, 12/2008), "Nhà văn với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước" (cuộc này gối đầu hai năm, mới diễn ra ở Đồng Nai, 1/2009). Nghe tên các hội thảo thấy rất kêu, nhưng thực trạng hội thảo thì càng rõ ra thiếu tính chuyên nghiệp và không có tác dụng gì đối với văn học và nhà văn. Đến bao giờ chúng ta mới dẹp bỏ được những cuộc hội thảo trống rỗng, vô bổ, tiêu tiền dân như vậy? Hay phải có một hội thảo tìm nguyên nhân vì sao bao nhiêu năm rồi, bao nhiêu hội thảo kiểu như vậy rồi, mà văn học nước nhà vẫn lẹt đẹt, vẫn nghiệp dư, vẫn luẩn quẩn. Trong khi, có những chuyện cụ thể, sát thân của văn học như trường hợp mấy tác phẩm bị phê phán thì hội nghề không hề lên tiếng, không dám đưa ra cái nhìn phân tích, đánh giá dưới góc độ nghề nghiệp. Trong khi, nhà văn đi sát, đi sâu phản ánh và nhận thức cuộc sống và viết nên tác phẩm mang cái nhìn riêng của mình thì có khi bị "tai họa" mà không được bảo vệ và lên tiếng. Trở lại tập truyện Rồng đá nói trên. Nhà văn viết chưa hay, nhưng nhà văn không sai trong việc đưa ra cái nhìn của mình với tư cách nhà văn tìm hiểu và khám phá hiện thực. Nhưng nhà xuất bản Đà Nẵng đã bị đình chỉ hoạt động ba tháng vì Rồng đá. Việc này có liên quan đến lý luận phê bình văn học không? Tôi cho là có, vì lý luận phê bình đã không được coi trọng trong sự tiếp xúc với văn bản văn chương ở tư cách văn bản nằm trong quan hệ với đời sống xã hội.

Sông Lam. Còn văn học dịch năm qua thì sao, thưa ông?

NPB Phạm Xuân Nguyên. Việc dịch văn học vẫn đang trên đà khởi sắc với nhiều tác phẩm nổi tiếng của nhiều nền văn học trên thế giới được giới thiệu cập nhật thông qua những bản dịch nghiêm túc, kỹ lưỡng, và được quảng bá tốt. Có thể kể ra những cuốn sách dịch ra mắt năm 2008 đáng đọc: Người trong bóng tối (Paul Auster, Mỹ), Thạch thôn (Quách Tiểu Lộ, Anh gốc Trung), Người chậm (J. M. Coetzee, Nam Phi), Sững sờ và run rẩy (Amélie Nothomb, Pháp). Ngoài ra, năm 2008 cũng chứng kiến một số tác phẩm trước đây đã có bản dịch, nay được dịch lại, hoặc in lại: Giết con chim nhại (Harper Lee, Mỹ), Trên đường (Jack Kerouac, Mỹ), Thương (Toni Morrison, Mỹ). Đây đều là những tác phẩm quan trọng của văn học Mỹ và thế giới. Văn học dịch làm được khá tốt như vậy sẽ giúp ích rất nhiều cho văn học nước nhà cả về việc đọc và việc viết.

Sông Lam. Cám ơn nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên đã cung cấp cho chúng tôi và độc giả một bức tranh khá đầy đủ và chi tiết về tình hình văn học trong nước năm 2008. Một năm văn học có thể nói khá bình lặng ở bề mặt, nhưng vẫn có những chuyển động âm thầm ở bề sau và bề trong, để có thể hy vọng ở sự đột phá, biến đổi ở những năm tới. Chúng ta không thể chỉ ngồi chờ, mà bằng trang viết của mình hãy thúc đẩy cho văn học nước nhà phát triển nhanh hơn, mạnh hơn, hay hơn.

NPB Phạm Xuân Nguyên. Tôi cũng có chung niềm mong mỏi đó. Cũng xin nhắc, năm 2008 văn học Việt Nam đau buồn vĩnh biệt nhà văn Nguyễn Khải, nhà thơ Lê Đạt, nhà văn Sơn Nam. Họ ra đi sau một đời lao động chữ nghĩa miệt mài và khó nhọc, để lại cho các thế hệ nhà văn đến sau nhiều bài học chiêm nghiệm về cuộc đời và văn chương.

Linh Lê (thực hiện)

Biết đương đầu cái mới thì sẽ kích thích cái mới

Sun, 23 Nov 2008 14:37:44 +0700

Ngay sau khi giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội 2008 được công bố, nhà báo Hằng Nga đã phỏng vấn tôi cho tờ Nhà báo và công luận. Bài phỏng vấn đã được đăng báo ngày 26/9/2008. Dưới đây là đoạn tôi trả lời về thơ Trần Dần.

+ Giải thưởng của Hội nhà văn Hà Nội vài năm trở lại đây đã tạo được uy tín khi chịu khó tìm tòi và mạnh bạo trao cho một số tác phẩm ấn tượng. Năm nay, tiếp tục cuộc chọn và đánh giá ấn tượng này với giải thành tựu trọn đời cho nhà thơ Trần Dần. Cũng vừa mới đây thôi, tập thơ Trần Dần đã tạo sự kiện tại ngày thơ Việt Nam. Anh có thể nói kỹ hơn những thành tựu của ông khiến Hội nhà văn HN lại quyết định trao giải thưởng lớn như thế?

PXN. Thơ Trần Dần nổi bật ở tính cách tân, sáng tạo. Ông là người làm mới thơ một cách quyết liệt, táo bạo. Tôi có thể nói là Trần Dần đã đối mới thơ Việt theo đúng như tinh thần nhà thơ lớn của Pháp mở đường cho thơ hiện đại thế giới là Charles Beaudelaire đã nói hơn một thế kỷ trước: "Phải tuyệt đối hiện đại". Ông đã âm thầm sống chết vì thơ trên từng con chữ. Ông đã "làm sạch" chữ khỏi những tạp chất, khỏi ngay cả những nguyên nghĩa của nó, để cấp cho nó một đời sống khác, mới mẻ, lạ lẫm, trong những thi cảnh do chính ông tạo ra. Vì thế, đọc thơ Trần Dần ngay từ đầu người đọc đã bị "dội", bị "sốc", đó là những cơn choáng thẩm mỹ, vì họ bị đặt vào một từ trường thơ khác với từ trường họ từng quen, quen đến nhàm chán. Tập Trần Dần -Thơ ra nhân kỷ niệm mười năm mất của ông có thể coi như một tổng thành bước đầu của cả đời thơ ông, đọc nó sẽ cảm nhận được khá đầy đủ hành trình chữ-thơ của ông. Hội Nhà văn Hà Nội quyết định trao tặng giải thưởng thành tựu trọn đời về thơ cho Trần Dần là vì thế.

+ Trần Dần nhà thơ cách tân số 1 hay "Tập Trần Dần - Thơ đã hé lộ một phần tầm vóc đồ sộ của nhà cách tân của thơ Việt Nam thế kỷ 20". Anh nghĩ gì về nhận xét này?Anh có đồng ‎ hay thấy cần bổ sung thêm gì?

PXN. Hai nhận định trên đều đúng. Nếu có nói thêm, tôi xin nói: Trần Dần - người thơ làm chữ cực đoan nhất Việt Nam. Chữ "cực đoan" tôi dùng đây xin hiểu theo tinh thần câu nói này của văn hào F. Dostoevsky: "Suốt đời tôi chỉ làm mỗi một việc là đẩy tới tận cùng cái mà quý vị chỉ làm một nửa, chỉ dừng lại giữa chừng".

+ Theo anh, tại sao phải sau rất nhiều năm thơ Trần Dần mới có vị trí và được đánh giá cao như hiện nay?

PXN. Ai có tìm hiểu đời sống văn học Việt Nam hơn nửa thế kỷ qua thì sẽ biết câu trả lời cho câu hỏi của chị. Bởi vì Trần Dần bị lâm nạn văn chương, bị buộc phải tắt tiếng ba chục năm, bị đẩy vào bóng tối, trước khi lại được ra sáng, và tỏa sáng bằng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật 2006. Đó là nguyên nhân chính trị, xã hội. Nhưng còn có nguyên nhân văn học. Bởi vì thơ Trần Dần đưa đến cái mới không dễ đón nhận, vồ vập. Nhưng chính cái mới đó làm nên Trần Dần, làm nên địa vị của ông trong nền thơ Việt hiện đại. Tôi phải nói điều này, và khẳng định lại lần nữa: Trần Dần lớn là ở thơ ông, vinh quang của ông là từ thơ, chứ không phải là ở là từ hoạn nạn ông đã phải gánh chịu. Hoạn nạn chỉ càng chứng tỏ ông hơn mà thôi!

+ Và với bạn đọc trẻ, bạn đọc hôm nay, theo anh thơ Trần Dần có khó đọc?

PXN. Tất nhiên là vẫn khó đọc. Cái mới nào lúc đầu cũng gây khó chịu, bất bình, nhất là trên phương diện mỹ cảm. Nhưng nếu biết đương đầu với cái mới thì sẽ kích thích cái mới. Tôi có niềm tin là nếu các nhà thơ trẻ hiện nay chịu khó đọc thơ Trần Dần, họ sẽ có khoái cảm và nhận được sự thách thức từ ông để tiếp tục đi con đường đổi mới thơ Việt như ông và khác ông.

Trả lời đài BBC về Lê Đạt

Thu, 24 Apr 2008 04:16:27 +0700

Nói chuyện với Lê Quỳnh chiều ngày 21-4, nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên ở Hà Nội cho biết đánh giá về đời thơ của Lê Đạt:

Lê Đạt (phải) và Dương Tường tại Văn Miếu

Phạm Xuân Nguyên: Thơ Lê Đạt cần được đặt vào dòng thơ cách tân, đổi mới của Việt Nam thế kỷ 20. Vào những năm 1950, Phong trào Nhân Văn Giai Phẩm ngoài ý nghĩa chính trị, xã hội, còn là đại diện cho lực lượng mới của văn học muốn cách tân thơ Việt sau thời Thơ Mới. Nhưng vì hoàn cảnh lịch sử, cuộc cách tân này bị gián đoạn.

Lê Đạt, khi Đổi mới, ông được trở lại văn đàn, thì các tập thơ của ông, đặc biệt tập Bóng chữ, đã chứng tỏ một loại thơ khác, ít nhất là khác với tập quán thưởng thức thơ chung thời bấy giờ. Thậm chí Bóng chữ đã gây ra cuộc tranh luận khá gay gắt – không chỉ là về riêng tập thơ, mà là cả về khái niệm thơ nói chung. Thơ Lê Đạt nằm trong dòng chảy cách tân đó.

BBC:Có ý kiến cho rằng thơ của Lê Đạt giai đoạn sau này hay hơn, thú vị hơn giai đoạn sáng tác ban đầu, mặc dù dĩ nhiên ông được người ta biết chủ yếu là qua sự dính líu đến Nhân Văn Giai Phẩm. Anh nghĩ thế nào?

Tôi đồng ý với đánh giá ấy. Thật ra thời kỳ đầu, ông xuất hiện với những bài thơ mang tính công dân, thời sự. Lê Đạt cùng một số bạn bè được biết đến trong Nhân Văn, là qua tinh thần công dân, chính trị nhiều hơn là văn chương nghệ thuật. Vì họ chưa kịp có một quá trình lâu dài, chỉ mới vừa xuất hiện thì bị dẹp. Nhưng Trần Dần, Lê Đạt và một số người khác biến cái không may thành trường rèn luyện. Họ đọc sách báo nước ngoài, tiếp tục nung nấu, tìm tòi trong im lặng, bóng tối. Để rồi khi xuất hiện trở lại, họ đưa ra những tác phẩm không bị tụt hậu và ở mặt nào đó, họ còn đi trước. Lê Đạt, từ tập Bóng chữ, Ngó lời, các tập truyện ngắn cho đến tập thơ gần đây nhất U75 Từ Tình, thơ của ông ngày càng chín hơn theo hướng ông lựa chọn.

BBC:Có thể xem Trần Dần là người thầy của nhiều nhà thơ trẻ hiện nay. Còn trường hợp Lê Đạt là như thế nào?

Trần Dần, như nhà văn Phạm Thị Hoài gọi, là “Thủ lĩnh trong bóng tối”. Ông có một uy lực văn chương to lớn, điều này càng chứng tỏ khi bây giờ tác phẩm của ông được đưa ra ánh sáng. Nhưng ông mất đã 10 năm nay. Dĩ nhiên ảnh hưởng qua tác phẩm của ông sẽ còn rất mạnh. Riêng Lê Đạt thì may mắn hơn, ông xuất hiện và sống được với đời sống văn học đương thời. Khi đời sống văn học trở lại bình thường, ông đã lên tuổi lão. Nhưng với tâm hồn, tính cách rất trẻ, với kiến thức và tinh thần nhập cuộc, ông đã tác động tích cực đến văn học, đến các nhà thơ. Ông không ngại giao tiếp với các nhà thơ trẻ. Các nhà thơ cũng học được từ ông, không chỉ từ thơ mà còn qua những cuộc tiếp xúc trực tiếp.

BBC:Gần đây một số người trong nhóm Nhân Văn, gồm cả ông Lê Đạt, được phục hồi, tiêu biểu là qua giải thưởng Nhà nước 2007. Văn giới trong nước có xem trường hợp ông Lê Đạt là may mắn hơn những người khác không?

Không, tôi không nghĩ vậy. Giải thưởng Nhà nước 2007 về văn học nghệ thuật trao cho bốn nhà thơ trong nhóm Nhân Văn – Trần Dần, Lê Đạt, Hoàng Cầm, Phùng Quán. Người ta thấy đó là sự công bằng và xứng đáng. Dẫu còn có thể bàn nhiều về giải thưởng này, nhưng ta thấy ở đó là một sự thừa nhận xứng đáng cho tài năng thơ ca của họ, cho những gì họ đã phải chịu đựng. Dư luận quanh chuyện đó cũng có nhiều chiều khác nhau. Nhưng thái độ ứng xử với giải thưởng của ông Lê Đạt, Hoàng Cầm, theo tôi cũng là cách ứng xử phải lẽ. Nhưng đó không phải là sự may mắn. Ở trên tôi nhắc đến chữ “may mắn”, ý là rất còn may Trời còn cho ông sống khi diễn ra giai đoạn Đổi mới để ông còn dự mình vào đời sống văn học. Để ông còn tác động được đến nền văn học. Đấy là một người tận hiến vì thơ và ông xứng đáng được tôn vinh và kính trọng.

(BBC tối 21. 4. 2008)

Gửi ông Vũ Hạnh

Wed, 25 Apr 2007 19:45:39 +0700

Tôi đã đọc bài viết “Đâu là tiêu chí của người xuất bản” của ông (Sài Gòn Giải phóng, 22/4/2007) về việc nhà xuất bản Văn nghệ và Công ty văn hóa Phương Nam phối hợp xuất bản một số tác phẩm viết và in tại Sài Gòn trước 1975 của Lê Xuyên và Dương Nghiễm Mậu. Cuối bài ông có nhắc đến sự “giật mình” của nhiều người (trong đó có ông không?) khi đọc bài “Truyện ngắn Dương Nghiễm Mậu” của tôi (Thể thao & Văn hóa, 13/4/2007). Tôi không có ý bình luận hay trao đổi gì với ông về bài viết đó. Nhưng nhân có nó, tôi muốn kể lại chuyện này, có lẽ ông đã biết rồi, nhưng nghe lại để nhớ lại.

Cách đây gần mười lăm năm, tôi nêu lên yêu cầu phải nghiên cứu bộ phận văn học miền Nam (Sài Gòn) giai đoạn 1954-1975 để hình dung một bức tranh văn học dân tộc đầy đủ của thế kỷ XX. Riêng về thơ, tôi đã nêu lại nhóm Sáng Tạo và vai trò của Thanh Tâm Tuyền trong sự vận động đổi mới thơ Việt sau 1945. Đề xuất của tôi vấp phải những phản ứng quyết liệt, gay gắt của một số người mà tựu trung lý lẽ của họ cũng như ông bây giờ: nhân thân tác giả là “ngụy”, và nội dung tác phẩm là “phản động, đồi trụy”. Ông Trần Mạnh Hảo đã có hơn một bài phê phán trực tiếp tôi về chuyện này, và liên quan đến thơ Thanh Tâm Tuyền ông ấy đã cho tôi là “giật lá cờ máu trong tay thơ ca kháng chiến trao về phía bên kia”.

Thời gian cứ trôi, thơ Thanh Tâm Tuyền (cũng như các tác phẩm văn học có giá trị khác của một nửa đất nước thời 1954-1975)) vẫn “âm thầm chảy”, để đến năm 2006 khi nhà thơ này qua đời ở Mỹ thì tại Hà Nội, tạp chí Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam do chính ông Hữu Thỉnh, chủ tịch Hội và là bí thư ban cán sự Đảng của Hội, làm tổng biên tập đã in lại 4 bài thơ của Thanh Tâm Tuyền “để tưởng nhớ một tài năng có nhiều tâm huyết, đóng góp cho quá trình hiện đại hóa thơ”. Điều này tôi đã viết trong ý kiến “Một đính chính cho Hoàng Ngọc-Tuấn”.

Liệu tôi và độc giả rộng rãi có phải chờ mười lăm năm nữa để lại được đọc những dòng như trên đây của báo Văn nghệ (thay cho tạp chí Thơ) viết về Dương Nghiễm Mậu hay không, thưa ông Vũ Hạnh, tác giả của “Bút máu”, một truyện ngắn hay, đăng công khai ở Sài Gòn trước 1975?

Trong khi đó tôi lại muốn mách ông biết: trong cuốn Từ điển văn học (bộ mới, 2005) Dương Nghiễm Mậu đã được đưa vào với tư cách một tác gia tiêu biểu của văn học Việt Nam (tr. 358 - 360). Cuốn từ điển này đã được đánh giá cao thời gian qua. Ở bìa bốn của bốn tập truyện ngắn vừa in lại của Dương Nghiễm Mậu đều có trích các nhận định từ mục từ này. Vậy thưa ông Vũ Hạnh, khi một nhà văn đã được đưa vào từ điển khẳng định, từ điển đã được phát hành rộng rãi và được thừa nhận giá trị, thì việc cục xuất bản cấp giấy phép và nhà xuất bản in sách của nhà văn đó có gì là sai trái, là phạm luật? Ông có nhắc đến nhà văn Nguyễn Mộng Giác sống ở Mỹ và bộ tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ viết về Nguyễn Huệ được in lại trong nước. Nhưng bây giờ nếu ông Nguyễn Mộng Giác xin phép cũng in lại trong nước bộ tiểu thuyết trường thiên khác của ông ấy là Mùa biển động, viết về hiện thực cuộc chiến tại miền Nam trong thời gian 1963-1975 mà không được cấp phép thì ông nói sao, thưa ông Vũ Hạnh?

24/4/2007

(talawas, 25/4/2007)

Phụ lục

Đâu là tiêu chí của người xuất bản?

SGGP:: Cập nhật ngày 22/04/2007 lúc 04:04'(GMT+7)

Khi đem in lại 4 quyển sách của ông Dương Nghiễm Mậu, Giám đốc Công ty Phương Nam cho rằng điều đó “đáp ứng tiêu chí của người xuất bản”, vì trải qua những thăng trầm, đổi thay, các sách này vẫn giá trị và vẫn bán được.

Những tác phẩm này giá trị ra sao, đa số bạn đọc sống ở miền Nam trong thời chống Mỹ đều đã biết rõ. Bởi lẽ, những quyển sách này không chỉ là các sản phẩm văn hóa mà vốn là những vũ khí độc hại về mặt tinh thần.

Chúng ta đều biết phản động và đồi trụy là những đặc điểm nổi bật mà chế độ cũ vận dụng để làm tha hóa lớp trẻ hầu đưa đẩy họ vào sự chống phá cách mạng, chống lại sự nghiệp giải phóng đất nước khỏi sự thống trị của bọn đế quốc xâm lược. Nếu nhiều quyển sách của Dương Nghiễm Mậu nổi bật là tính phản động thì sách Lê Xuyên là tính đồi trụy. Phải nhìn nhận rằng, thời chế độ cũ, không ai quan niệm sách của Lê Xuyên thuộc loại văn chương, bởi sự dễ dãi về mặt bút pháp và sự tồi tệ về mặt nội dung.

Hơn ba mươi năm trôi qua, những thứ sản phẩm, gọi rằng văn hóa, rất độc hại ấy đã được xếp xó cùng với bao khối bom, mìn, súng ống đủ loại từng gây chết chóc, thương tật cho những con người yêu nước và tưởng rằng sự yên nghỉ ngàn thu của các sản phẩm như thế là chuyện lịch sử đã an bài rồi. Và các tác giả - là Dương Nghiễm Mậu, Lê Xuyên - sống lại ở thành phố này vẫn được đối xử bình đẳng, không hề gặp phải bất cứ sự quấy phiền nào. Những nỗi khổ đau và những sai lầm đã được xếp vào dĩ vãng, được khuyên khép lại, quên đi để cùng nhìn vào thực tại, hướng về tương lai.

Gần đây, trên vài tờ báo có đăng bài viết của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt nội dung như thế, bởi sự cảm thông, đoàn kết sớm đưa đất nước phát triển, vươn xa. Theo tinh thần ấy, có thể sẽ có sự xem xét lại khá nhiều sản phẩm văn hóa của chế độ cũ, để được lựa chọn và được tái hiện, với sự giới thiệu và sự đánh giá đúng mức. Thực ra, từ sau giải phóng, toàn bộ sách của ông Nguyễn Hiến Lê đều được in lại, với khối lượng lớn, dẫu tác giả chưa đến với cách mạng một ngày và nội dung của đa số sách Nguyễn Hiến Lê, vốn là sách dịch, chứa nhiều quan điểm tư sản.

Ngay cả tác giả, hiện sống ở Mỹ như Nguyễn Mộng Giác, vẫn có sách mới in tại quê nhà, đó là Sông Côn mùa lũ do chính Trung tâm Quốc học, ở thành phố này, kết hợp với Nhà xuất bản Văn học Trung ương ấn hành cách đây độ chừng mười năm. Như thế, để khẳng định rằng chúng ta không hề có thành kiến nào đối với văn học thời cũ, hay là văn học nước ngoài của các Việt kiều, mà điều chúng ta bận tâm là những sản phẩm văn hóa, văn học như thế đem lại được lợi ích gì cho xã hội này.

Vì những lẽ đó, rất nhiều bức xúc, phẫn nộ của các bạn đọc khi thấy Công ty Phương Nam ấn hành sách của ông Dương Nghiễm Mậu. Các bạn đọc này gồm nhiều thành phần: vị tướng đã từng xông pha trên các chiến trường chống Mỹ, nhà giáo dạy văn, một cựu sĩ quan quân đội, nhà thơ, nhà báo... Đem những vũ khí độc hại ra sơn phết lại, rêu rao bày bán là một xúc phạm nặng nề đối với danh dự đất nước.

Vì sao phải “Góp phần khơi thông một dòng văn học vẫn âm thầm chảy”? Ai cấm đoán? Dòng văn học nào mà vẫn âm thầm chảy? Và chảy âm thầm thật sao? Phải chăng vẫn có một luồng sách cũ, phản động, đồi trụy in lậu, được chuyển đến cho bạn đọc hàng ngày?

Và rất nhiều người đã thực sự giật mình khi đọc những dòng sau đây của Phạm Xuân Nguyên trên tờ Thể thao và Văn hóa (ngày 13-4-2007): “Đọc Dương Nghiễm Mậu là đọc những day dứt, lựa chọn của người trí thức, người sĩ phu trước một hiện tại lịch sử: hành động hay không hành động, hành động vì cái gì, hành động theo hướng nào...”.

Ông Dương Nghiễm Mậu hành động vì cái gì, hành động theo hướng nào thì chúng ta đã rõ, ngoại trừ ông Phạm Xuân Nguyên và những người chủ trương đưa sách của ông Dương Nghiễm Mậu đến với đông đảo bạn đọc.

Nhà văn VŨ HẠNH

Mạng là một cách tồn tại mới của văn chương

Sat, 07 Apr 2007 21:48:32 +0700

Đây là bài trả lời phỏng vấn Vietnamnet (8/2006) trong chuyên đề về văn chương trên mạng, mời các bạn đọc để tham khảo nhé.

Anh có quan tâm đến và thường xuyên đọc văn chương trên mạng không?

- Tôi đọc văn chương mạng khá thường xuyên. Theo tôi, văn chương mạng đang là một nhu cầu thực tế ở nước ta hiện nay.

Cá nhân anh đặt niềm tin hơn vào văn chương trên báo giấy/sách in hay văn chương trên mạng? Tại sao?

- Hiện tại tôi nghĩ văn chương giấy vẫn còn mạnh. Nhưng tương lai văn chương mạng sẽ phát triển. Mạng là một cách tồn tại mới của văn chương, như sách đã và đang là một dạng tồn tại của văn chương vậy.

Theo anh, lý do nào khiến một số người viết hiện nay thích công bố tác phẩm của mình trên mạng Internet hơn là các cơ quan xuất bản chính thức?

- Có mấy lý do sau: cập nhật, dân chủ, bình đẳng, và sòng phẳng. Dân chủ: viết gì cũng được, viết thế nào cũng được, đăng ở đâu cũng được, một khi anh thấy cái mình viết là văn chương và anh muốn đăng lên cho mọi người đọc và bàn luận, phê bình; số lượng người đọc và bình luận là rộng khắp và đủ mọi tầng lớp. Bình đẳng: mọi tác phẩm được in ra, mọi ý kiến được nói lên, không ai lấn át ai, không ai độc tôn độc quyền, không ai nói lời kết luận cuối cùng. Sòng phẳng: tất cả phơi bày trên mạng, giá trị ra sao sẽ không thể che đậy, lộn sòng, lớn bé già trẻ non nớt già dặn thảy đều chịu chung thử thách như nhau, mạng là “ảo” nhưng lại “thực” hơn trong sự kiểm định giá trị của từng người viết. Trong mối quan hệ giữa người sáng tác và các ban biên tập, cái sự dân chủ và bình đẳng của văn chương mạng thấy rất rõ, và chính điều này sẽ khiến các ban biên tập báo chí, xuất là bản thấy ra sự hạn hẹp của mình.

Anh có cho rằng chính sự dân chủ và bình đẳng đó của văn học trên mạng có thể dẫn đến sự dễ dãi, từ đó dẫn đến ảo tưởng cho một số tác giả về giá trị của mình?

- Văn chương mạng có tính chất “ảo”, do đó nếu các tác giả không tự giác cao và không có ý thức nghề nghiệp cao thì có nguy cơ dễ dãi. Nhưng đừng đổ lỗi chuyện đó cho tính chất dân chủ và bình đẳng của văn chương mạng. Văn chương mạng, cũng như văn chương dưới mọi hình thức tồn tại khác của nó, sẽ phải đi qua các giai đoạn sơ khởi, trưởng thành, và phát triển. Những dễ dãi, non nớt ban đầu là có, tất nhiên, và rồi nó cũng sẽ qua, tất nhiên, khi văn chương mạng đã là một hình thái tồn tại với các quy luật đào thải và tiến hóa của văn chương. Những chuẩn mực và giá trị của văn chương mạng vẫn là những giá trị và chuẩn mực của văn chương chung muôn đời của nhân loại, khác chăng chỉ ở đặc trưng mạng của nó mà thôi. Và như vậy sự dễ dãi, cẩu thả dẫn đến sự vô nghĩa, vô giá trị của những văn bản viết ra trên mạng sẽ giết chết người viết văn gõ bàn phím máy tính nếu hắn không nhận thức được văn chương mạng là gì ngay từ khi ngồi vào bàn.

Nếu được yêu cầu đề xuất ý kiến hoặc giải pháp mang tính xây dựng cho các nhà quản lý liên quan đến văn học mạng, anh đề xuất những gì?

- Điều đầu tiên và cốt yếu nhất tôi muốn những người quản lý mạng phải nhận thức được rằng văn chương mạng là một hình thái tồn tại mới của văn chương. Nếu như ở kỷ nguyên Gutenberg “cuốn sách đã giết chết kiến trúc” (V. Hugo) hiểu theo nghĩa văn hóa đọc của loài người, thì ở kỷ nguyên internet hiện nay, mạng sẽ giết chết sách. Không có nhận thức cốt tử này làm nền thì đừng nói gì đến chuyện quản lý mạng và văn học mạng. Sau khi đã thấm nhuần nhận thức đó, tôi đề nghị: thứ nhất, những người có trách nhiệm quản lý mạng hãy đọc thật nhiều, thật đầy đủ trong khả năng có thể của mình các trang văn chương mạng, sau đó hãy suy nghĩ thật khách quan và khoa học từ những điều đọc được, rồi sau nữa hãy bắt đầu từ câu hỏi phải làm gì để văn chương mạng VN phát triển, chứ không phải ngăn cấm nó phát triển, để mà hoạch định các giải pháp quản lý. Thứ hai, họ cần phải tổ chức nhiều cuộc hội thảo bàn luận về văn chương mạng với đa dạng các thành phần tham gia để có cái nhìn nhiều chiều trước khi quyết định một chiều. Thứ ba, họ nên nghĩ đến một đạo luật như là “tự do hóa” cho mạng và văn chương mạng.

Nên có thái độ nào đối với văn học mạng?

- Thừa nhận cho văn chương mạng có chỗ đứng đàng hoàng dưới mặt trời. Văn chương mạng và văn chương giấy có thể cùng tồn tại và chuyển hóa lẫn nhau.

Thụ Nhân thực hiện